ATA-AÖF Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı Devleti'nin gerileme ve çöküş sürecini, I. Dünya Savaşı ile Mondros sonrası işgalleri ve Mustafa Kemal Paşa önderliğinde yürütülen Millî Mücadele'nin kongre, belge ve örgütlenme aşamalarını anlatır.

Çöküş öncesi: Avrupa ve Osmanlı

• Coğrafi keşiflerle ticaret merkezi Akdeniz'den Atlas Okyanusu'na kaydı; burjuva güçlendi, sınıf mücadeleleri ve millî bilinç doğdu.
• Sanayi İnkılabı feodal yapıyı zayıflattı, işçi hareketlerini ve pazar arayışını artırdı.
• Fransız İhtilali sonrası milliyetçilik sınırları değiştirdi, bağımsızlık hareketlerini çoğalttı, mutlakiyetçi rejimleri zayıflattı.
• Reform hareketleri mezhep çekişmelerine yol açtı; bu Rönesans'ın değil Reform'un sonucudur.
• Osmanlı toprakları üç kıtanın kesiştiği yerde ve Boğazlar üzerinde olduğundan emperyalist devletlerin paylaşım konusu oldu.

Osmanlı'da yenilik ve gerileme

• Divan-ı Hümayun padişahın başkanlığında vezirlerden oluşur; günümüz bakanlar kuruluna benzetilir.
• Ulema sınıfı yargı, eğitim-öğretim ve dinî hizmetlerde görev yapar.
• Matbaa Müslümanların kullanımına 5 Temmuz 1727'de açıldı.
• III. Selim Nizam-ı Cedit Ordusu'nu kurdu, sürekli elçilikler açtı, Kara Mühendishanesi'ni faaliyete geçirdi.
• Özel kişilerin siyasi gazete çıkarmasına Tanzimat döneminde izin verildi.
• İlk dış borç 1854'te Kırım Savaşı sırasında alındı; mali denetim süreci başladı.
• Toprak sisteminin bozulması iç, merkezî idarenin zayıflaması da iç nedendir.

Fikir akımları ve savaşlar

• II. Abdülhamit döneminde resmî ideoloji İslamcılıktı.
• Yusuf Akçura Üç Tarz-ı Siyaset'te Türkçülüğü en uygun yol saydı.
• Balkan Savaşları sonrası Osmanlıcılık iflas etti, Türkçülük güçlendi.
• Bosna-Hersek 1908'de Avusturya-Macaristan tarafından ilhak edildi; Balkan Savaşları öncesidir.
• Reval Görüşmeleri II. Meşrutiyet'in ilanını hızlandırdı.
• Mustafa Kemal Şam'da Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu.

I. Dünya Savaşı ve Mondros

• Üçlü İttifak 1882'de Almanya öncülüğünde kuruldu; karşısında İngiltere, Fransa, Rusya'nın Üçlü İtilafı vardı.
• Osmanlı Kafkas ve Kanal Cephelerini açtı; Kanal'daki amaç İngiltere'yi Hindistan'dan koparmak ve Mısır'ı almaktı.
• Almanya kapitülasyonların kaldırılmasına ayrıcalıklarını korumak için karşı çıktı.
• Rusya'da 1917'de rejim değişti; Brest-Litovsk 1918'de savaş sürerken imzalandı.
• Balfour Deklarasyonu Filistin'de Yahudi yurdunu destekledi.
• Mondros Mütarekesi 30 Ekim 1918'de imzalandı; heyet başkanı Rauf Orbay'dır. Osmanlı Wilson İlkeleri'ne güvenmişti.
• Mondros'un 7. maddesi işgale olanak verdi; işgali ilk İngiltere başlattı.

İşgaller ve karşıt cemiyetler

• Vilayat-ı Sitte: Erzurum, Van, Harput (Elazığ), Diyarbakır, Sivas, Bitlis.
• Mustafa Kemal İstanbul'dayken Minber gazetesini çıkardı; İzmir'in işgali de bu dönemde yaşandı.
• İngiliz Muhipleri Cemiyeti İngiliz mandasını savundu.
• Millî Kongre Cemiyeti Kuvayı Milliye ifadesini ilk kullanan örgüttür.
• Vilayât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti İstanbul şubesi Hadisat ve Le Pays gazetelerini çıkardı.
• Wilson İlkeleri manda ve himaye tartışmalarını gündeme getirdi.

Millî Mücadele'nin başlangıcı ve kongreler

• Mustafa Kemal IX. Ordu Müfettişi olarak atandı; İttihat ve Terakki üyeliği atanma nedeni değildi.
• Havza Genelgesi ilk genelgedir: mitinglerle millî bilinç, silahların teslim edilmemesi.
• Amasya Tamimi gerekçe ve programı belirler, mücadeleyi başlatır; egemenliğin millete geçişinin habercisidir.
• Erzurum Kongresi: manda reddi, vatanın bütünlüğü, Kuva-yı Milliye'yi etkin ve millî iradeyi hâkim kılma; Heyet-i Temsiliye burada seçildi.
• Sivas Kongresi kararları ülke çapında onayladı, Heyet-i Temsiliye genişleyip son biçimini aldı; Ali Galip kongreyi engelleyemedi.
• Amasya Görüşmeleri'nde İstanbul Hükûmeti hareketi fiilen tanıdı; Meclis-i Mebusan'ın toplanması kararlaştırıldı. İlk protokol 21 Ekim 1919'dur.
• Mustafa Kemal 1919 seçimlerinde Erzurum mebusu oldu.
• Nazilli ve Alaşehir Batı Anadolu kongreleridir.

TBMM dönemi ve isyanlar

• Mebusan Meclisi'nin dağıtılması millî iradeyi hedef aldı.
• TBMM 23 Nisan 1920'de açıldı; Heyet-i Temsiliye görevini tamamladı.
• I. TBMM'de Cumhurbaşkanı ve Başbakan yoktu; yürütme Meclis'in seçtiği heyetteydi.
• Anadolu Ajansı 6 Nisan 1920'de Ankara'da kuruldu.
• Anzavur Ayaklanması Papaz Fru desteğiyle Balıkesir çevresinde çıktı; Menemen Olayı Cumhuriyet dönemindedir.
• Alemdar gazetesi Millî Mücadele karşıtıydı; İrade-i Milliye ve Hâkimiyet-i Milliye mücadeleyi destekledi.

İnkılap

Kurumların devlet eliyle köklü ve yapıcı biçimde yenilenmesi; ıslahattan köklü, ihtilalden yapıcıdır.

Jeopolitik konum

Üç kıtanın kesişimi ve Boğazlar nedeniyle Osmanlı topraklarının stratejik önemi.

Berat

Atama, maaş, unvan veya imtiyaz tanımak için düzenlenen ferman.

Mondros Mütarekesi

30 Ekim 1918'de imzalanan, Osmanlı'nın savaştan çekilmesini sağlayan ateşkes.

Heyet-i Temsiliye

Erzurum'da seçilen, Sivas'ta genişleyen ve TBMM açılınca görevi biten kurul.

Amasya Tamimi

Millî Mücadele'nin gerekçesini ve programını açıklayıp mücadeleyi başlatan belge.

Kuvayı Milliye

Millî direniş güçleri; ifadeyi ilk Millî Kongre Cemiyeti kullandı.

Vilayat-ı Sitte

Doğu Anadolu'daki altı vilayet; Ermeni devleti girişimlerinin hedefiydi.

Balfour Deklarasyonu

1917'de İngiltere'nin Filistin'de Yahudi ulusal yurdunu desteklemesi.

Divan-ı Hümayun

Padişah başkanlığında vezirlerin yer aldığı merkezî yönetim kurulu.

• Havza Genelgesi ilk genelgedir; plan, program ve gerekçe Amasya Tamimi'nde yer alır.
• Erzurum Kongresi ilkleri koyar, Sivas Kongresi bunları ülke çapında onaylar; ulusal ordu kararı Erzurum'da yoktur.
• Amasya Tamimi ile Amasya Görüşmeleri ve protokolleri karıştırılmamalıdır.
• Soruların çoğu 'değildir' tipindedir: Menemen, Alemdar, Bosna-Hersek ve Uşi Antlaşması gibi dönem dışı ya da karşıt öğelere dikkat edilmeli.