Anadolu AÖF İslâm Hukukuna Giriş Çıkmış Sorular

İslâm Hukukuna Giriş dersi, fıkhın tanımını, tarihî gelişimini, kaynaklarını, mezhepleri ve temel hüküm kavramlarını ele alır; ayrıca aile, borçlar, eşya ve ceza hukukuna dair temel bilgileri verir.

Fıkıh, hukuk ve şer'î hüküm

• Usûlcülere göre fıkıh, şer'î amelî hükümleri ayrıntılı delillerinden bilmektir.
• Tafsilî delil, her fiille ilgili hükmün dayandığı özel delildir.
• Fıkıh Allah-insan ilişkilerini de kapsar; hukuk yalnızca insanlar arası ilişkileri düzenler.
• Şer'î hükümler yalnızca mükellef insanların davranışlarını düzenler.
• İslâm hukukunda yaptırım ikilidir: dünyevî ceza ile uhrevî sorumluluk birlikte bulunur.
• Bütün kuralları değişmez değildir; ictihada açık alanlar vardır.

Tarihî gelişim

• Cahiliye hukuku yazılı olmayıp örf ve âdete dayanıyordu; İslâm bunların bir kısmını ilgâ etti.
• Hz. Peygamber döneminde temel kaynaklar Kur'an ve sünnettir; icmâ sonradan oluşmuştur.
• Sahabe devrinde şûrâ yöntemiyle birçok hukukçuya danışılarak hüküm verilirdi.
• Fıkıh müctehid imamlar döneminde tedvin edildi ve mezhep merkezli çalışmalar yaygınlaştı.
• Mezhep merkezli dönemde fetâvâ, nevâzil ve muhtasar türü eserler yazıldı.
• Hukuk kazuistik yöntemle, yani meseleler tek tek ele alınarak gelişti.

Mezhepler ve imamlar

• Günümüzde Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî olmak üzere dört Sünnî mezhep sürmektedir; Zahirî ekolü devam etmemiştir.
• Ebû Hanife önce kelâmla uğraşmış, sonra fıkha yönelmiştir.
• Mâlik, Medine ehlinin amelini dayanak sayar; bu delil yalnızca Mâlikîlere özgüdür.
• Şâfiî'nin usûl eseri er-Risâle, füru eseri el-Ümm'dür; görüşlerini Mısır'da değiştirmiştir.
• Hanbelî mezhebi nakle dayanır, kıyası zorunlu hâllerde kullanır; imamı Ahmed b. Hanbel'dir.
• Mezhep, müctehidin usulü ile bu usulle ulaştığı hükümlerin bütünüdür.

Deliller ve ictihad

• Asli deliller Kur'an ve sünnettir; diğerleri tâli delillerdir.
• Sünnet mütevatir, meşhur ve ahad olarak üçe ayrılır; ilk tabakada ahad olup sonra tevatüre ulaşan meşhurdur.
• İcmâ'nın görevlerinden biri muhafazadır; diğer kaynakları hükümsüz kılmak görevi yoktur.
• İstihsan, güçlü gerekçeyle benzer meselelerden ayrı hüküm vermektir.
• Sedd-i zerâi' kötülüğe götüren yolu kapatır; Mâlikî ve Hanbelîlerde kullanılır, hileleri sınırlar.
• Müctehid hadisleri ezbere bilmek zorunda değil, kaynaklara hâkim olmalıdır.
• Mutlak müctehid usulü kurar; mutlak müntesip müctehid imamı hükümde taklit etmez, yöntemini izler.
• Usulüne uygun ictihad başka ictihadla bozulmaz; buna ictihadın nakzı yasağı denir.

Hüküm türleri ve kaideler

• Vaz'î hüküm; sebep, şart ve mani' gibi unsurları belirler.
• Hanefîlerde kat'î delille sabit olan farz, zannî delille sabit olan vâcibdir.
• Namaz geniş vakitli, Ramazan orucu dar vakitli vâcibtir.
• Keffâretteki seçimlik vâcib müphem (muhayyer) vâcibtir; şahitlik kifâî vâcibe örnektir.
• Ligayrihi haram, aslında meşru fiilin harama yol açan unsurla yasaklanmasıdır; örnek ribalı satıştır.
• Şek ile yakin zail olmaz; beraet-i zimmet asıldır.
• Ölüm tehlikesinde haramı yemek Hanefîlere göre ıskat ruhsatıdır.

Muâmelât, mal ve akitler

• Eşya hukuku muâmelât bölümünde işlenir; dava konuları da muâmelâta aittir.
• Hanefîler malı saklanabilir maddî varlık sayar, menfaati mal kapsamına almaz.
• Aynî hak, eşya üzerinde doğrudan ve herkese karşı ileri sürülebilen haktır.
• Haksız iktisap, haklı sebep olmadan başkası aleyhine zenginleşmedir.
• Teati, söz olmadan alıp vermeyle akit kurmaktır; çoğunluk kabul eder, Şâfiî'nin meşhur görüşü kabul etmez.
• Vekâlet temsil akitlerindendir.
• Mecelle ilk kanunlaştırma örneğidir; 1851 madde olup başında 99 külli kaide vardır.

Aile ve ceza hukuku

• Velayet-i nedb, velinin kişiyi ancak rızasıyla evlendirebilmesidir.
• Ric'î talakta iddet içinde yeni nikâhsız dönülebilir.
• Mehr-i müeccel sonradan ödenmesi kararlaştırılan mehirdir.
• Nişanlanma yalnızca evlenme vaadidir, evliliğin hak ve yetkilerini doğurmaz.
• Hukuk-ı Aile Kararnamesi farklı mezhep ve müctehid görüşlerinden yararlanır.
• Had suçlarının cezası nasta belirlenmiştir; ta'zîrde ceza yetkili makamın takdirindedir.
• Cezada kanunîlik ve şahsîlik ilkeleri geçerlidir.
• Hanefî ve Mâlikîlere göre kazfte ağırlıkla Allah hakkı vardır.

İlgâ

Cahiliye hukukuna ait kural ve kurumların İslâm tarafından kaldırılması.

Şûrâ

Bir mesele hakkında birden çok hukukçuya danışılıp görüşlerinin alınması.

İstifta

Bir olayın hükmünü öğrenmek için müftîden fetva istemek.

Mani'

Hükmün sebebinin gerçekleşmesini engelleyen unsur; örneğin borç, zekâtı engeller.

İllet

Varlığı hükmün varlığına, yokluğu hükmün yokluğuna işaret eden, hükümle uyumlu unsur.

İâde

Vakti içinde eksik yapılan ibadetin tam olarak tekrar edilmesi.

İctihadın nakzı

Önceki ictihadın hükmünün sonradan geçersiz sayılması.

Keffâret

Hem ibadet hem ceza yönü bulunan yaptırım; yemin ve zıhâr keffâreti örnektir.

Şer'-i münezzel

Nas yoluyla bildirilen hükümler.

Velayet-i nedb

Evlendirmede kişinin rızasının alınmasını gerektiren velayet türü.

Had

Cezası Kitâb ve Sünnet'te açıkça belirlenmiş suç ve ceza.

• Asli deliller Kur'an ve sünnettir; icmâ, kıyas, istihsan gibi diğerleri tâli sayılır.
• Farz ile vâcib ayrımı yalnızca Hanefîlerde vardır ve delilin kat'î ya da zannî oluşuna dayanır.
• Geniş vakitli (namaz) ile dar vakitli (Ramazan orucu) vâcib karıştırılmamalıdır.
• Muhtelif eser ve imamlar eşleştirilmelidir: el-Mühezzeb Şâfiî'ye, er-Risâle ve el-Ümm Şâfiî'ye aittir.
• Had ile ta'zîr ayrımında ölçüt, cezanın nasta belirlenmiş olup olmamasıdır.