Anadolu AÖF Kelâm'a Giriş Çıkmış Sorular

Kelâm, İslam inancının esaslarını akıl ve nakil delilleriyle açıklayıp savunan ilimdir. Ders; ilmin tanımı, doğuşu, bilgi kaynakları, başlıca ekoller (Mu'tezile, Eş'arîlik, Mâtürîdîlik), Allah'ın sıfatları ve Yeni İlm-i Kelâm hareketini kapsar.

Kelâmın tanımı, konusu ve amacı

• Kelâm; Allah'ın zatı ve sıfatları, nübüvvet ve ahiret gibi iman esaslarını aklî ve naklî delillerle inceler.
• İnceleme alanı üç başlıktadır: ilâhiyyât, nübüvvet ve meâd. Usûl-i selâse de Allah'a, peygamberlere ve ahirete imandır.
• Kelâm, diğer din ve öğretilere karşı nakle değil akla ağırlık verir; en başta Kur'an'a dayanır.
• Kelâm tefsirin dayanağıdır: kitap, nübüvvet ve melek inancı kanıtlanmadan âyetler hakkında görüş bildirilemez.
• Fıkhî konularda derin bilgi sahibi olmak kelâmın hedefi değildir; diğer dinlerin ibadet esasları da konusu dışındadır.
• Fârâbî kelâmı yalnızca dini koruyan bir sanat saymış, değerini araç düzeyine indirmiştir.

Kelâmın doğuşu ve erken dönem

• Hz. Peygamber döneminde vahiy ve onun önderliği sayesinde kelâm ayrı bir ilim olarak şekillenmemiştir.
• Doğuşta iç etkenler (Kur'an'daki açık ve kapalı nasların yorum farkı yaratması, siyasî ihtilaflar, hilafet) rol oynamıştır.
• Cemel ve Sıffîn'in ardından en çok tartışılan konu büyük günah meselesi olmuştur.
• Hâricîler ve Şîa'nın imamet vurgusu kelâmı siyasetle ilgilenmeye zorlamıştır.
• Hicrî 2-3. yüzyıllarda tercüme faaliyetleri kelâmı felsefî yönde derinleştirmiştir.
• Ca'd b. Dirhem sıfatlar, Kur'an'ın yaratılmışlığı ve insan fiilleri tartışmasını açan kişi sayılır; Ma'bed el-Cühenî kader inkârını ilk dile getirendir.

İlk fırkalar ve Mu'tezile

• Cehm b. Safvân cebriyenin kurucusudur; Allah'a sübûtî sıfat atfetmez, Kur'an'ı yaratılmış sayar.
• Mürcie büyük günah sahibinin hükmünü ahirete bırakır; Hasan-ı Basrî cebrci Emevî anlayışını eleştirmiştir.
• Mu'tezile'nin kurucusu Vâsıl b. Atâ'dır; çok kültürlü ortamda doğan ilk sistemli kelâm ekolüdür, Basra ve Bağdat kollarına ayrılır.
• Beş esas: tevhid, adalet, va'd ve vaîd, el-menzile beyne'l-menzileteyn, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker.
• Sıfatları kabul etmek teaddüd-i kudemâya yol açar diye tevhide aykırı sayılır; adalet ilkesinde kul fiilini kendisi yaratır.
• Salah-aslah: Allah'ın kulları için en yararlı olanı yapması gerekir. Eş'arî, Allah'a bir şeyin vacip olmasını kabul etmediği için ayrılmıştır.

Ehl-i sünnet: Ebû Hanîfe, Mâtürîdî ve Eş'arî

• Ehl-i sünnetin görevi Müslümanların birliğini korumak ve bunu bozan akımlara karşı durmaktır.
• Ebû Hanîfe kelâm için ilk kez el-Fıkhü'l-ekber adını kullanmış, Kur'an'ın mahlûk olmadığını savunmuştur.
• Haberî sıfatlar teşbihe düşmeden ve keyfiyet sorulmadan kabul edilir; Mâtürîdî bu görüşleri kelâmî biçimde sistemleştirmiştir.
• Mâtürîdîlere göre Allah'ı tanımak akıl yoluyla da gereklidir; büyük günah işleyen dinden çıkmaz.
• Eş'arîlerle Mâtürîdîler arasında tekvîn sıfatı ve teklîfî mâ lâ yutâk gibi konularda ayrılık vardır; iman tanımı ve şefaat bu ayrılıklar arasında değildir.
• Eş'arî el-Has ale'l-bahs ile kelâma mesafeli Ehl-i sünnet mensuplarını eleştirmiştir; Allah'ın elçi göndermesi aklen vacip değildir.

Sünnî kelâmın gelişimi

• İbn Küllâb el-Basrî sünnî kelâmın öncülerindendir.
• Gazzâlî mantığı kelâma sokarak felsefeyle iç içe geçişin yolunu açmıştır.
• Fahreddîn er-Râzî felsefî kelâmın başlatıcısıdır; el-Metâlibü'l-âliye ve el-Muhassal eserleridir.
• Müteahhirîn Mâtürîdî âlimleri arasında Ebû Bekir el-İyâzî sayılmaz.
• Sonraki dönemde yeni eser yerine mevcut eserler üzerinde çalışılmış; bu döneme şerh ve haşiyeler dönemi denir.
• Hanbelî çevrede kelâm karşıtlığı Zemmü'l-kelâm ve ehlihî eseriyle müstakil kitaba dönüşmüştür.

Bilgi kaynakları ve Allah'ın sıfatları

• İstidlâl, bilinen ve görünenden bilinmeyene akıl yürütmeyle ulaşmadır; mümkün olanın yaratıcısı olması örneği buna girer.
• Haber mütevatir ve âhâd diye ikiye ayrılır; mütevatir en kesin haberdir ve hükümleri vacip ya da farz sayılır.
• Âlem, Allah'tan başka her şeydir; Allah'ın ilmi başlangıçsız olduğu için kadîmdir.
• Selbî sıfatlar: kıdem, vahdâniyet (bir ve tek olma) ve muhâlefetün li'l-havâdis (hiçbir varlığa benzememe).
• Kelâm, sübûtî sıfatlar arasındadır; Mâtürîdîler yaratmayı tekvîn sıfatına bağlar.

Yeni İlm-i Kelâm ve çağdaş itirazlar

• Yeni İlm-i Kelâm pozitivizm, materyalizm ve ateizme karşı İslam inancını çağın koşullarına göre savunmayı amaçlar.
• Allah'ın varlığı felsefî bilginin inceleme alanı sayılmaz.
• Hint alt kıtasında Şiblî Nu'manî Nedvetü'l-ulemâ'yı kurmuştur; Seyyid Ahmed Han gözleme dayanan tabiatçı kelâmı savunmuştur.
• Mısır'da Muhammed Abduh öne çıkar; Reşid Rıza Hint alt kıtası temsilcisi sayılmaz.
• Osmanlı'da İzmirli İsmail Hakkı Yeni İlmi Kelam kitabını yazmış, Abdüllatif Harpûtî de bu hareketin isimlerindendir.

İstidlâl

Akıl yürütmeyle bilinen verilerden bilinmeyen sonuca ulaşma yöntemi.

Mütevatir haber

Yalan üzerinde birleşmeleri mümkün olmayan kalabalık bir topluluğun aktardığı, kesin bilgi veren haber.

Âlem

Allah dışındaki, sonradan yaratılmış her şey.

Kadîm

Başlangıcı ve sonu olmayan; Allah'ın ilmi gibi.

Teaddüd-i kudemâ

Mu'tezile'ye göre sıfatlar kabul edilirse kadîm varlıkların çoğalması; tevhide aykırı sayılır.

Salah-aslah

Mu'tezile'de Allah'ın kulları için en yararlı olanı yapmasının gerekliliği.

El-menzile beyne'l-menzileteyn

Büyük günah sahibinin ne mümin ne kâfir, fâsık sayılması.

İrcâ

Mürcie'nin büyük günah sahibinin hükmünü ahirete bırakması.

Tekvîn

Mâtürîdîlerin yaratmayı ifade eden ayrı sübûtî sıfat olarak kabul ettiği sıfat.

Teklîfî mâ lâ yutâk

Gücü yetmeyen işle yükümlü kılma; Eş'arîler câiz görür, Mâtürîdîler görmez.

Usûl-i selâse

Allah'a, peygamberlere ve ahirete iman esasları.

• Mu'tezile'de tevhid ile adalet ayrı ilkelerdir; ilâhî adalet tevhid konuları içinde sayılmaz.
• Eş'arî ile Mâtürîdî ayrılıkları arasında imanın tanımı ve şefaat yoktur; tekvîn ve teklîfî mâ lâ yutâk vardır.
• Kurucular karıştırılmasın: Mu'tezile Vâsıl b. Atâ, cebriye Cehm b. Safvân, kader inkârı Ma'bed el-Cühenî, ilk tartışmayı açan Ca'd b. Dirhem.
• Olumsuz kökte (sayılamaz, yanlıştır) çoğu zaman şu tuzaklar vardır: Mu'tezile tek kültürlü ortamda doğdu, Ebû Hanîfe haberî sıfatları tevil eder, Allah'ın varlığı felsefenin konusudur.
• Ebû Hanîfe imanı onaylama bakımından artıp azalmaz sayar ve inşaallah müminim demeyi gerekli görmez.