Anadolu AÖF Türk İslâm Edebiyatı Çıkmış Sorular

Türk İslâm Edebiyatı dersi, İslamiyet etkisinde gelişen dinî ve tasavvufî edebî türleri, bu alanın öne çıkan şair ve eserlerini, tekke edebiyatı ürünlerini ve divan edebiyatıyla ilişkili temel kavramları ele alır.

Başlangıç dönemi ve Anadolu'daki ilk eserler

• Karahanlılar döneminde 11. yüzyılda Yusuf Has Hacib'in yazdığı Kutadgu Bilig, İslamiyet etkisindeki Türk edebiyatının ilk büyük eseri sayılır.
• Kutadgu Bilig 'Mutluluk Veren Bilgi' anlamına gelir ve siyasetname niteliği taşır.
• Aşık Paşa, 14. yüzyılda Garibnâme adlı öğretici mesnevisiyle Türkçenin edebiyat dili olarak yerleşmesine katkı yapmıştır.
• Yunus Emre, 13. yüzyılda nefis terbiyesi ve ahlâkı öğüt biçiminde anlatan Risâletü'n-Nushiyye'nin yazarıdır.

Allah'ı konu alan türler

• Tevhid, Allah'ın birliğini anlatır; klasik düzenli eserlerde besmeleden hemen sonra gelir.
• Tevhidlerde Allah'ın sıfatları, kâinatın O'nun kudretinin göstergesi oluşu, vahdet-i vücûd ve kenz-i mahfî anlayışı işlenir.
• Münacat Allah'a yakarışı, hamdele hamdi, esmâ-i hüsnâ ise Allah'ın güzel isimlerini konu alır.
• Abdurrahman Câmî esmâ-i hüsnâ konusunda Risale-i Muammâ-yı Nefise'yi yazmıştır.

Hz. Peygamber'i konu alan türler

• Na't, başta Hz. Muhammed olmak üzere peygamberleri öven şiirlerdir.
• Hilye Peygamberin dış görünüşünü ve ahlâkını, siyer hayatını, mucizât-ı nebî ise olağanüstü olaylarını anlatır.
• Güvercin Hikâyesi, Kesikbaş Destanı, Deve Hikâyesi gibi halk tipi mesneviler mucizât-ı nebî türündedir.
• Mi'râciyye Miraç olayını işler; Anadolu'daki ilk müstakil örnek 15. yüzyıl başında Ahmedî'nindir.
• Mevlid doğumu anlatır; en bilinen örnek Süleyman Çelebi'nin 1409 tarihli Vesîletü'n-Necât'ıdır.

Tasavvuf ve tekke edebiyatı

• Menakıbname, tarikat kurucularının ve velilerin hayatını, faziletlerini ve kerametlerini anlatır.
• Devriyye, varlığın Hak'tan gelip yine O'na döneceği düşüncesini işleyen şiirlerdir.
• Ayin, Mevlevi tekkelerinde sema sırasında makamla bestelenip okunan tasavvufî şiirdir.
• Gülbank, tekke ve törenlerde yüksek sesle okunan, seci ve iç kafiyeli, kalıplaşmış dua metnidir.
• İbrahim Gülşenî Gülşeniyye'nin kurucusudur ve 1534'te ölmüştür; 17. yüzyıl mutasavvıfları arasında sayılmaz.

Öğretici ve dinî-edebî türler

• Menâsik-i hac, hac ibadetinin kurallarını öğretir; bilgi verme amacı öne çıktığından sanat kaygısı geridedir.
• Kısas-ı enbiya, Hz. Adem'den Hz. Muhammed'e peygamberlerin hayat hikâyelerini anlatır.
• Ramazaniyye, Ramazan ayının gelişini ve değerini coşkuyla anlatan türdür.
• Mersiye ölüm ve yası, gazavatnâme savaşları konu edinir.

Divan edebiyatıyla ilgili bilgiler

• Tezkire, şairlerin hayatını ve sanatını tanıtıp şiirlerinden örnek veren biyografi antolojisidir.
• Baki 16. yüzyılda şiirdeki gücü nedeniyle Sultanu'ş-şuara diye anılmıştır.
• Sebk-i Hindi, klasik devrin kapanışından sonra doğan, kapalı anlatım ve yoğun söz sanatı içeren akımdır; ilk temsilcileri Naili ve Neşati'dir.
• Kaside, gazel ve müstezad divan edebiyatına, koşma ve mani halk edebiyatına aittir.
• Koşma genellikle 11'li hece ölçüsüyle ve dörtlükler hâlinde yazılır.

Edebî sanatlar

• Tecahül-i arifane, bilinen bir şeyin incelik için bilmiyormuş gibi söylenmesidir.
• Hüsn-i ta'lil güzel bir sebep uydurmadır.
• İstiare eğretileme, tazmin ise başka şairin sözünü kendi eserine almadır.

Tezkire

Şairlerin yaşamını ve şiirlerinden örnekleri veren, Divan edebiyatındaki biyografi türü.

Tevhid

Allah'ın birliğini anlatan bölüm ya da şiir.

Münacat

Allah'a yalvarış ve yakarışı dile getiren şiir.

Na't

Hz. Muhammed'i ve peygamberleri öven şiir.

Mucizât-ı nebî

Hz. Peygamber'in mucizelerini anlatan eserler.

Mi'râciyye

İsrâ ve Miraç olayını konu alan eser.

Menakıbname

Tarikat büyüklerinin hayatını ve kerametlerini anlatan eser.

Devriyye

İnsanın Hak'tan gelip yine Hak'a döneceği düşüncesini işleyen şiir.

Ayin

Mevlevi sema töreninde makamla okunan bestelenmiş tasavvufî şiir.

Gülbank

Tekkelerde topluca okunan seci ve iç kafiyeli dua metni.

Kısas-ı enbiya

Peygamberlerin hayat hikâyelerini bir araya getiren eserler.

Sebk-i Hindi

Hint Üslubu; kapalı anlatım, mübalağa ve yoğun söz sanatlarıyla öne çıkan akım.

• Hilye, mucizât-ı nebî, siyer, regaibiyye ve miraciyye türleri Hz. Peygamber'le ilgilidir; Miraç ise tevhidin konusu değildir.
• Tevhid Allah'ın birliğini, münacat yakarışı, na't ise Hz. Peygamber'i övmeyi anlatır; bu üçü sık karıştırılır.
• Eser-yazar eşleştirmelerinde Süleyman Çelebi ile Vesîletü'n-Necât, Aşık Paşa ile Garibnâme, Ahmedî ile ilk müstakil mi'râciyye bağlanmalıdır.
• Kaside ve gazel divan, koşma ve mani halk edebiyatı ürünüdür; gülbank ve ayin ise tekke edebiyatına girer.