ATA-AÖF TÜRK DİLİ I 2 0 0 2 3 ORT2004 TÜRK DİLİ II 2 Çıkmış Sorular

Türk Dili dersi; dilin tanımı, işlevleri ve doğuş kuramlarını, Türkçenin tarihî dönemlerini ve yazı sistemlerini, ses bilgisini, sözcük anlamını ve cümle bilgisini (yapı, yüklem, öge, vurgu) kapsar.

Dil, kültür ve dilin işlevleri

• Dil toplumun tarihî belleğini, kültürel değerlerini ve birliğini taşıyan temel unsurdur.
• Saussure'e göre gösteren sesle biçim yanıdır, gösterilen zihindeki soyut kavramdır.
• Lyons dilin işlevlerini betimleyici, toplumsal ve anlatımsal diye ayırır.
• Mimari maddi kültüre girer; dünya görüşü ve gelenek manevi kültürdür.
• Edebiyatın ham maddesi dildir; edebiyat kültürün öğesi ve aktarıcısıdır.
• Dilin doğuşuyla dil bilimi, ruh bilimi, insan bilimi ve genetik ilgilenir; tıp ilgilenmez.

Dil doğuş kuramları ve dilin özellikleri

• İlahiyatçı görüş dilin kaynağını Tanrı'ya bağlar, Hz. Âdem'e öğretilen isimler bu görüşün dayanağıdır.
• Doğuştancı görüş dili biyolojik açıdan açıklar.
• Wittgenstein'ın dil görüşü Tractatus adlı yapıtındadır.
• Diller sınırsız üretim yeteneğine sahiptir; yapay diller doğal dillerden üstün sayılmaz.
• Konuşma dili ve yazı dili ayrıdır; bir ülkede tek yazı dili, birden çok konuşma dili bulunabilir.

Dil aileleri, lehçe, şive ve ağız

• Türkçe Ural-Altay ailesinin Altay kolundadır; Fince, Estonca, Macarca Ural koluna girer.
• Arapça Sami ailesindendir, Ural-Altay içinde yer almaz.
• Lehçe çok eski ve bilinmeyen dönemde ayrılan koldur; Çuvaşça ve Yakutça örnektir.
• Şive daha yakın dönemde ayrılan koldur; ağız yalnız konuşmada görülen bölgesel söyleyiş farkıdır.
• Türkiye Türkçesi ile Azeri Türkçesi Oğuz (Güneybatı) grubundadır.
• Türkçe sondan eklemeli bir dildir; kök değişmez, bu da kolay sözcük türetmeyi sağlar.

Türkçenin tarihî dönemleri ve yazı sistemleri

• Orhun Yazıtları bilinen en eski yazılı belgelerdir ve Göktürk alfabesiyle yazılmıştır.
• Göktürk yazısı sağdan sola ya da yukarıdan aşağıya yazılır.
• Türkler sırasıyla Göktürk, Uygur, Arap ve Latin alfabelerini kullanmıştır; Latin alfabesine 1928'de geçilmiştir.
• Orta Türkçe XI.-XVI. yüzyılları kapsar; Karahanlı, Harezm ve Eski Anadolu Türkçesi bu dönemdedir.
• Kısasü'l-Enbiya Harezm-Kıpçak dönemi eseridir, Karahanlı eseri değildir.
• Renk ve akrabalık adlarının çokluğu Türkçenin köklü birikimini gösterir.

Ses bilgisi ve ekler

• Sert ünsüzler (p, ç, t, k) ünlüyle başlayan ek gelince yumuşar: kitap-kitabı, yurt-yurdu.
• Sert ünsüzle biten tek heceli sözcüklerde çoğunlukla yumuşama olmaz.
• Ağız sözcüğü ek alınca ünlü düşer: ağzı.
• Diş-dudak ünsüzleri yalnız f ve v'dir.
• Söz başında n yalnız ne ve türevlerinde bulunur.
• -den eki ayrılma, neden ve karşılaştırma bildirebilir; -ce eki benzerlik katabilir; bizler gibi sözcüklerde -ler çoğul anlamı katmaz.

Sözcükte anlam ve kalıp sözler

• Sesteş sözcüklerin yazılışı aynı, anlamları ilgisizdir.
• Mecaz anlamda sözcük gerçek anlamından uzaklaşır; bazı atasözleri gerçek anlamla kurulur.
• Kalıp sözler donmuş yapılardır; sözcük yeri değişirse bozulur.
• Selamlama, dilek ve beddua ifadeleri kalıp sözdür; deyim mecazlı öbek, atasözü öğüttür.
• Kırmızı ve al gibi sözcükler eş anlamlılıktır.

Cümlenin yapısı ve yüklemi

• Basit cümlede tek yüklem, birleşik cümlede yan cümlecik bulunur.
• Sıralı cümlede yargılar bağlaçsız dizilir; bağlı cümlede ve, ama, çünkü gibi bağlaçlar kullanılır.
• Yüklemin yerine göre cümle kurallı ya da devrik olur.
• Yüklem ad soylu ise isim cümlesi, çekimli eylemse fiil cümlesidir.
• İsim cümlesinin olumsuzu değil ile, fiil cümlesinin olumsuzu -ma/-me ile kurulur.
• Eksiltili cümlede gizli özne bulunması zorunlu değildir.

Ögeler ve vurgu

• Özne yüklemdeki işi yapan veya oluşu yaşayan ögedir.
• Sıfat tamlaması tek ögedir ve bölünemez.
• Vurgu çoğunlukla yüklemden hemen önceki ögededir.
• Ünlemler şiddet vurgusu taşıyabilir.
• Yalın durumda sözcük hiçbir durum eki almaz.

Gösteren-gösterilen

Dil göstergesinin ses-biçim yanı ile zihindeki kavram yanıdır.

Lehçe

Bir dilden çok eskiden ayrılıp ayrı dil olma yolundaki koldur.

Şive

Dilden daha yakın dönemde ayrılan koldur.

Ağız

Bölgeden bölgeye değişen, yalnız söyleyişte görülen küçük farklardır.

Sondan eklemeli dil

Köke art arda ek getirilerek sözcük ve görev türetilen dildir.

Ünsüz yumuşaması

Sert ünsüzün ünlüyle başlayan ek önünde yumuşak ünsüze dönüşmesidir.

Sesteş sözcük

Yazılışı aynı, anlamı farklı ve ilgisiz sözcüktür.

Kalıp söz

Belirli durumlarda kullanılan, yapısı değişmeyen hazır ifadedir.

Devrik cümle

Yüklemi sonda olmayan cümledir.

Bağlı cümle

Yargıları bağlaçla birleşen, en az iki yüklemli cümledir.

Sıralı cümle

Yargıları bağlaçsız, virgül veya noktalı virgülle dizilen cümledir.

Tractatus

Wittgenstein'ın dil ve düşünce görüşünü anlattığı eserdir.

• Lehçe, şive ve ağız sık karıştırılır: lehçe en eski ayrılan, ağız en küçük koldur.
• Bağlı cümle bağlaçla, sıralı cümle bağlaçsız kurulur; soruda ayracı kontrol et.
• Yüklemin sonda olup olmadığına bakarak kurallı-devrik ayrımını yap; yüklemin ad ya da eylem soylu oluşuna da dikkat et.
• Ünsüz yumuşamasında tek heceli sözcük istisnalarını (yurt-yurdu) hatırla.
• Olumsuz kökle kurulan sorularda (yanlış, sayılamaz, değildir) doğru şıkkı değil yanlışı ara.