ATA-AÖF Türk Dili I Çıkmış Sorular

Türk Dili I dersi; dilin tanımı, işlevleri ve kökeni, Türkçenin tarihî gelişimi ile dil ailesi içindeki yeri, ses bilgisi, sözcük ve anlam bilgisi, kalıp sözler ile cümle bilgisini (çeşitleri, ögeler, vurgu) kapsar.

Dilin Doğası ve İşlevleri

• Dil, toplumun tarihî belleğini ve kültürel değerlerini kuşaktan kuşağa taşıyan, birliği sağlayan temel unsurdur.
• Saussure'e göre gösteren sözcüğün ses ve biçim yanıdır; gösterilen zihindeki soyut kavramdır.
• Lyons dilin işlevlerini betimleyici, toplumsal ve anlatımsal olarak ayırır; çağrı işlevi bu sınıflandırmada yoktur.
• Dili estetik duyarlılıkla işleyen yön edebî işlevdir; edebiyatın ham maddesi dildir.
• Yapay dillerin doğal dillerden üstün olduğu söylenemez; diller sınırsız türetme yeteneğine sahiptir.
• Konuşma dilinde ağız farkları görülür; yazı dili toplumun genel dil kurallarını içerir ve bir ülkede tek yazı dili bulunabilir.

Dilin Kökeni ve Kültür

• Dilin doğuşuyla dil bilimi, ruh bilimi, insan bilimi ve genetik ilgilenir; tıp doğrudan ilgilenmez.
• İlahiyatçı görüş dilin kaynağını dinsel, doğuştancı görüş biyolojik açıdan ele alır.
• Hz. Âdem'e isimlerin öğretilmesi ilahiyatçı kuramın dayanağıdır.
• Wittgenstein düşüncenin önermelerden, önermeler bütününün de dilden oluştuğunu Tractatus'ta savunur.
• Mimari maddi kültüre girer; dünya görüşü ve gelenek manevi kültürdendir.
• Renk ve akrabalık adlarının çokluğu Türkçenin köklü birikimini gösterir.

Türkçenin Yeri ve Tarihî Gelişimi

• Türkçe Ural-Altay ailesinin Altay koluna girer; Fince, Estonca, Macarca Ural koludur.
• Arapça Sami, İngilizce Hint-Avrupa, Çince Çin-Tibet ailesindendir.
• Türkiye Türkçesi, Azerbaycan ve Türkmen Türkçesi gibi Oğuz (Güneybatı) lehçesindendir.
• Lehçe çok eskiden ayrılan kol, şive daha yakın dönemde ayrılan kol, ağız bölgesel söyleyiş farkıdır.
• Orta Türkçe XI.-XVI. yüzyılları kapsar; Karahanlı, Harezm ve Eski Anadolu Türkçesi bu döneme girer.
• Kısasü'l-Enbiya Karahanlı değil Harezm-Kıpçak dönemi eseridir.

Yazı Sistemleri

• Orhun Yazıtları Göktürk alfabesiyle yazılmış, bilinen en eski Türkçe belgelerdir.
• Göktürk yazısı sağdan sola ya da yukarıdan aşağıya yazılır.
• Uygur alfabesi sonra, Arap alfabesi İslamiyet'ten sonra kullanılmış; Latin alfabesine 1928'de geçilmiştir.
• Arap harfleriyle yazılan ilk Türkçe eser Araplara Türkçe öğretmeyi amaçlar.
• Türkler Japon alfabesini hiç kullanmamıştır.

Ses Bilgisi

• Türkçe sondan eklemelidir; kök değişmez, ekler art arda eklenir ve türetmeyi kolaylaştırır.
• Ünsüz yumuşaması: p, ç, t, k ünlüyle başlayan ek önünde b, c, d, g/ğ olur (kitap-kitabı, yurt-yurdu).
• Tek heceli sert ünsüzlü sözcüklerde çoğunlukla yumuşama olmaz; yurt bu kuralın istisnasıdır.
• Ünlü düşmesinde ağız ek alınca ağzı olur.
• Diş-dudak ünsüzleri yalnızca f ve v'dir; c bu gruba girmez.
• Söz başında n yalnız ne ve türevlerinde, p ise b'den değişerek birkaç sözcükte görülür.

Sözcük ve Anlam Bilgisi

• Sesteş sözcükler yazılışça aynı, anlamca ilgisiz sözcüklerdir (yüz organı ile yüzmek).
• Kırmızı ve al gibi aynı anlamlı sözcükler eş anlamlılığa örnektir.
• Gerçek anlamdan uzaklaşan kullanım mecazdır; deyim mecazlı öbek, atasözü öğüt veren yargıdır.
• Kalıp sözler donmuş yapılardır; sözcük yeri değişirse bozulur (hoş geldin, kolay gelsin, sadede gelelim).
• Baş üstüne sözü kabul ve itaat bildirir.
• Temel söz varlığı, bireyin en temel gereksinimlerini karşılayan sözcüklerdir.

Ekler ve Hâl Durumları

• Yalın durumda sözcük hiç durum eki almaz.
• -den eki ayrılma, neden ve karşılaştırma bildirebilir (üzüntüden hasta oldu, ışıktan hızlı).
• -ler/-lar, zaten çoğul olan bizde yeni çoğul anlam katmaz.
• -la/-le zaman bildirebilir (ısınmasıyla = ısınınca).
• Mı/mi koşul anlamında kullanılabilir (yaptın mı geçersin).
• -ce eki kardeşçe örneğinde benzerlik bildirir.
• İlgi zamiri aitlik bildirir; sizin olsun ifadesinde yüklem olabilir.

Cümle Bilgisi ve Vurgu

• Yapıya göre cümle basit, birleşik, sıralı ve bağlıdır; bağlı cümlede yargılar ve, ama, çünkü gibi bağlaçlarla birleşir.
• Sıralı cümlede yargılar bağlaçsız, virgül ya da noktalı virgülle dizilir.
• Yüklemin yerine göre cümle kurallı ya da devrik olur; yüklemin türüne göre isim veya eylem cümlesidir.
• İsim cümlesinin olumsuzu değil ile, fiil cümlesinin olumsuzu -ma/-me ile kurulur.
• Özne işi yapan, nesne işten etkilenen, dolaylı tümleç yönelme-bulunma-ayrılma bildiren, zarf tümleci nasıl-ne zaman-niçin sorularını karşılayan ögedir.
• Sıfat tamlaması bölünemez; tarifsiz bir sevinç tek ögedir.
• Vurgu çoğunlukla yüklemden hemen önceki ögededir; özne ben de gibi sözlerle öne çıkarılabilir.
• Eksiltili cümlede gizli özne bulunması zorunlu değildir.

Lehçe

Bir dilden bilinmeyen çok eski bir dönemde ayrılan, yeni dil olma yolundaki koldur.

Şive

Bir dilden daha yakın dönemde ayrılan koldur.

Ağız

Şivenin içinde kalan, farkı yalnızca seste görülen bölgesel söyleyiş ayrılığıdır.

Gösteren

Dil göstergesinin ses ve biçim yönüdür.

Gösterilen

Göstergenin zihindeki soyut kavram yönüdür.

Sondan eklemeli dil

Kökün değişmeden eklerle yeni sözcük ve görev kazandığı dil yapısıdır.

Ünsüz yumuşaması

Sert ünsüzün ünlüyle başlayan ek önünde yumuşak ünsüze dönüşmesidir.

Sesteş sözcük

Yazılışı aynı, anlamları birbiriyle ilgisiz sözcüktür.

Kalıp söz

Belirli durumlarda kullanılan, toplumca yerleşmiş hazır ifadedir.

Devrik cümle

Yüklemi sonda olmayan cümledir.

Bağlı cümle

Yargıları bağlaçla birleşen, en az iki yüklemli cümledir.

Yalın durum

Sözcüğün hiçbir hâl eki almamış biçimidir.

• Lehçe, şive ve ağız karıştırılmamalı: ayrılma zamanı eskiden yakına lehçe, şive, ağız şeklinde sıralanır.
• Bağlı cümle bağlaçla, sıralı cümle virgül ya da noktalı virgülle kurulur; sık karıştırılır.
• Yüklemin sondan başka yerde olması devrik cümleyi gösterir; yüklemin ad soylu olması ise isim cümlesidir.
• Ural kolu (Fince, Macarca) ile Altay kolunu (Türkçe, Moğolca) ve Arapçanın Sami olduğunu ayırt etmek gerekir.
• Göktürk yazısının yönü sağdan sola ya da yukarıdan aşağıyadır; Japon alfabesi hiç kullanılmamıştır.