ATA-AÖF Türkiye Ekonomisi Çıkmış Sorular

Türkiye Ekonomisi dersi; Cumhuriyet dönemi iktisat politikalarını, planlı kalkınmayı, Merkez Bankası ve para politikasını, ödemeler dengesini, sektörel yapıyı ve gelir dağılımı göstergelerini ele alır. Soruların çoğu tarih, kurum ve kavram eşleştirmesine dayanır.

Cumhuriyet'in ilk dönemi ve dünya krizi

• Birinci İktisat Kongresi 1923'te İzmir'de toplanmış, yerli üretimin desteklenmesi yönünde kararlar alınmıştır.
• Misak-ı İktisadi bu kongrede kabul edilmiştir.
• Dünya ekonomisi buhranla ilk kez 1929'da, New York borsasının çökmesiyle karşılaşmıştır.
• Büyük Buhran dünya ticaretini durma noktasına getirmiş, Türkiye'yi devletçi ve korumacı modele yöneltmiştir.

Planlı dönem

• 1950'lerin sonundaki dengesizlikler ve plansız harcamalar planlı yönetim düşüncesini güçlendirmiştir.
• Devlet Planlama Teşkilatı 1960'ta kurulmuş, beş yıllık planları hazırlamak ve izlemekle görevlendirilmiştir.
• Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 1963'te yürürlüğe girmiş, 1967'ye kadar uygulanmıştır.
• 1950'lerden sonra demiryolu yerine karayoluna öncelik verilmiştir.

1980 sonrası liberalleşme ve borçlanma

• 24 Ocak 1980 Kararları ithal ikameci modeli bırakıp ihracata dayalı dışa açık büyümeyi getirmiştir.
• Bu dönüşüm serbest döviz kuru ve liberalleşmeyi de beraberinde getirmiştir.
• 1980'lerde bütçe açıkları için para basımı sınırlanmış, iç borçlanma öne çıkmıştır.
• Yüksek enflasyon ve faiz iç borç stokunu hızla büyütmüştür; dış borç ertelemeleri bunun nedeni sayılmaz.

Merkez Bankası ve para politikası

• TCMB 1930'da kurulmuş, 1931'de faaliyete başlamıştır.
• 2001'de 4651 sayılı kanunla Hazine'nin kısa vadeli avans kullanımı tümüyle kaldırılmış, bağımsızlık güçlenmiştir.
• 2001 krizinden sonra örtük hedefleme uygulanmış, 2006'da açık enflasyon hedeflemesine geçilmiştir.
• Açık hedeflemede hedefler hükümetle birlikte belirlenir; temel amaç fiyat istikrarıdır.
• Para ikamesi (dolarizasyon) para politikasının etkinliğini sınırlar.

Ödemeler dengesi

• Mal, hizmet, birincil ve ikincil gelir kalemleri birlikte cari işlemler hesabını oluşturur.
• İthalatın ihracattan fazla olması dış ticaret açığı yaratır ve cari işlemler hesabını açık verdirir.
• Türkiye'de cari işlemler çoğunlukla açık vermiştir; turizm gibi hizmet gelirleri açığı kısmen kapatır.
• Mal ihracatı faktör gelirleri içinde sayılmaz, mal dengesinde izlenir.

Sektörel yapı ve üretim faktörleri

• Cumhuriyet'in ilk yıllarında istihdamın büyük bölümü tarımdaydı; payı zamanla düşmüş, hizmetler ve sanayi yükselmiştir.
• Tarımın en temel girdisi topraktır; üretim mevsime bağlıdır ve işgücü ihtiyacı yıl boyu sabit değildir.
• Azalan verimler kanunu Ricardo ile anılır.
• İşgücünün niteliğini sağlık ve eğitim geliştirir.

Gelir ve refah göstergeleri, uluslararası iş birliği

• Fonksiyonel gelir dağılımı faktörlerin (emek, sermaye, toprak, girişimci) paylarına bakar; kişisel dağılım bireylerin gelirine bakar.
• Kişi başına GSYİH, toplam üretimin nüfusa bölünmesiyle bulunur ve refah karşılaştırmasında kullanılır.
• Türkiye 2008'de Dünya Bankası sınıflandırmasında üst-orta gelir grubuna girmiştir.
• Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı 1992'de İstanbul'da kurulmuştur.

Para ikamesi (dolarizasyon)

Yerli paraya güven azalınca birikimlerin yabancı para cinsinden tutulması.

Cari işlemler hesabı

Mal, hizmet, birincil ve ikincil gelir kalemlerinin toplamını gösteren hesap.

Dış ticaret açığı

İthalatın ihracattan fazla olması durumu.

Fonksiyonel gelir dağılımı

Gelirin üretim faktörleri arasındaki paylaşımının incelenmesi.

Kişisel gelir dağılımı

Gelirin bireyler ve haneler arasındaki dağılımı.

Azalan verimler kanunu

Sabit toprağa emek ve sermaye eklendikçe ek ürünün giderek küçülmesi.

İthal ikameci model

İç pazara yönelik, ithalatın yerli üretimle karşılanmasına dayanan sanayileşme.

İhracata dayalı büyüme

Dünya ekonomisiyle bütünleşmeyi hedefleyen, piyasa kurallarına dayalı strateji.

Enflasyon hedeflemesi

Fiyat istikrarını temel amaç alan para politikası rejimi.

Kişi başına GSYİH

Toplam üretimin nüfusa bölünmesiyle bulunan refah göstergesi.

Devlet Planlama Teşkilatı

Beş yıllık kalkınma planlarını hazırlayan ve izleyen kurum.

• Yıl soruları sık çıkar: 1923 İzmir, 1929 buhran, 1930 TCMB, 1960 DPT, 1963 plan, 1980 kararlar, 2001 avans, 2006 açık hedefleme, 2008 üst-orta gelir.
• 1960 (DPT'nin kuruluşu) ile 1963 (Birinci Planın yürürlüğü) karıştırılmamalıdır.
• Fonksiyonel gelir dağılımı faktör paylarına, kişisel gelir dağılımı bireylere bakar.
• Olumsuz soru köklerinde (yer almaz, yansıtmaz) yanlış ifade aranır; cari işlemlerin fazla vermesi ve sabit işgücü ihtiyacı yanlıştır.
• Mal ihracatı faktör geliri değil, mal ticareti kalemidir.