ATA-AÖF Yönetim ve Organizasyon Çıkmış Sorular

Yönetim ve Organizasyon dersi; yönetim yaklaşımlarını, motivasyon kuramlarını, liderliği, örgüt yapısını, iletişimi, karar vermeyi, planlama ve kontrolü, değişimi ve güncel konuları (küreselleşme, yapay zekâ, dijital dönüşüm) ele alır.

Yönetim yaklaşımları

• Klasik yaklaşımda Taylor bilimsel yönetimi, Fayol yönetim süreci işlevlerini ve ilkelerini ortaya koyar; Fordist model seri üretime dayanır.
• Fayol işlevleri: planlama, örgütleme, yöneltme, koordinasyon, denetim. Pazarlama bu işlevlerden değildir.
• Hawthorne araştırmaları (Elton Mayo) Neo-Klasik İnsan İlişkileri Yaklaşımını başlatmış; psikolojik ve sosyal etkenler öne çıkmıştır.
• Argyris'in Olgunlaşma Modeli bireysel gelişimle örgüt amaçlarının bağdaştırılmasını ister.
• Durumsallık yaklaşımı örgütü çevreyle etkileşen açık sistem sayar; yapı duruma göre tasarlanır.
• Kantitatif yaklaşım matematiksel modeller, simülasyon ve yöneylem araştırmasıyla rasyonelliği artırır.

Güdüleme ve motivasyon kuramları

• Maslow basamakları: fizyolojik, güvenlik, sosyal, saygınlık, kendini gerçekleştirme; en üstte kendini gerçekleştirme yer alır.
• Herzberg: ücret, çalışma koşulları, iş güvencesi hijyen faktörüdür; takdir edilme motive edici faktördür.
• Vroom'un Beklenti Teorisinde arzulama, sonuca verilen değerdir; beklenti çaba-performans, araçsallık performans-ödül ilişkisidir.
• Güdüleme; yoğunluk, yön ve ısrar içerir; enerji yoğunluğun ölçüsüdür.
• Açlık ve susuzluk fizyolojik güdüdür; başarma, sevgi, merak psikolojik güdüdür.

Liderlik ve güç

• Lider, başkalarını hedefler yönünde harekete geçiren ve etkileyen kişidir.
• Davranışsal yaklaşım 1940-1960 arasında öne çıkmış; McGregor'un X ve Y Kuramı bu yaklaşıma dâhildir.
• Karizmatik lider yüksek vizyon sunar, ortak değerler kurar, astlarına güvenir.
• Dönüştürücü lider kriz dönemlerinde cesaret ve vizyonla örgütü değişime yöneltir.
• Fiedler modelinde durum öğeleri: lider-üye ilişkileri, görev yapısı, mevki gücü.
• Uzmanlık gücü, bilgi ve tecrübeden doğar.

Örgüt yapısı ve tasarımı

• Yapısal unsurlar: merkezileşme (karar yetkisinin üstte toplanması), biçimselleşme (kurallara bağlanma), çapraşıklık (dikey, yatay, coğrafi ayrışma).
• Dinamik ve belirsiz çevrede organik yapı, durağan çevrede mekanik/bürokratik yapı uygundur.
• Örgütleme biçimleri: müşteri temeline, süreç/makine temeline göre vb.; seri üretimde uzmanlaşma ve standartlaşma sağlayan süreç temelidir.
• Kontrol alanı, bir yöneticinin denetleyebileceği ast sayısıdır; komuta birliği tek üstten emir almayı gerektirir.
• Fonksiyonel yetki başka bölümlere talimat verebilmeyi sağlar; resmî olmayan örgüt kendiliğinden doğar.
• Fonksiyonlar arası takımlar yatay bütünleşmeyi artırır.

İletişim

• Temel öğeler: gönderici, mesaj, kanal, alıcı, geri bildirim; rekabet öğe değildir.
• Bilginin mesaja çevrilmesi kodlama, alıcıdaki yorumlama kod açmadır.
• Modeller: Merkezî en merkezîleşmiş, ardından Y Modeli; Serbest model en demokratik olanıdır.
• Mesaj açık, doğru zamanda ve uygun kanalla iletilmelidir; yazılı olması şart değildir.
• Aynı sözcüğün farklı anlaşılması dil engelidir.
• Mobbing, tek kişiye yönelik sistemli psikolojik tacizdir.

Planlama, karar verme ve kontrol

• Planlama yönetim işlevlerinin ilkidir; amaçlar genel ve uzun vadeli, hedefler somut ve ölçülebilirdir.
• Sürekli planlar (politika, prosedür) tekrarlayan işlerde rehberdir.
• Karar sürecinde önce sorun tanımlanır, sonra kaynakları çözümlenir.
• Programlanmış kararlar rutin ve standarttır; politik model çatışan amaçlar, koalisyon ve pazarlık varsayar.
• Önleyici kontrol faaliyet öncesi girdileri denetler; performans kartı çok boyutlu ölçüm sağlar.

Yönetici rolleri ve becerileri

• Mintzberg'in karar verme rolleri: girişimci, sorun giderici, kaynak dağıtıcı.
• İnsan ilişkileri becerisi tüm kademelerde önemlidir.
• Alt yönetim zamanının yaklaşık onda dokuzunu teknik işlere ayırır.
• Yönetici işletme sahibi olmak zorunda değildir; profesyonel yöneticidir.

Değişim, strateji ve güncel konular

• Değişim, bir düzeyden başka bir düzeye geçiştir; teknoloji, yasa, küreselleşme dış etkenlerdir, çalışan talepleri iç etkendir.
• Küresel strateji standart ürün sunar; ulusötesi strateji güçlü koordinasyon ve bilgi akışı ister.
• KSS'de Paydaş Teorisi tüm paydaşların çıkarını gözetir; Meşruiyet Teorisi toplum normlarına uyumu savunur.
• Schein'a göre kültürün görünen katmanı yapay olgulardır; Hofstede boyutlarından biri güç mesafesidir.
• Yapay zekâ müşteri hizmetleri, pazarlama, veri analizi, İK ve tedarik zincirinde kullanılır.
• Takım, ortak amaç ve karşılıklı sorumluluğu olan topluluktur; sosyal aylaklık grupta emeği azaltmaktır.

Arzulama

Kişinin bir sonuca ya da ödüle verdiği değerdir (Vroom).

Hijyen faktörleri

Yokluğunda hoşnutsuzluk yaratan ücret, çalışma koşulları gibi etkenlerdir (Herzberg).

Kontrol alanı

Bir yöneticinin etkili denetleyebileceği ast sayısıdır.

Merkezileşme

Karar yetkisinin üst kademelerde yoğunlaşma düzeyidir.

Biçimselleşme

İşlerin yazılı kural ve prosedürlerle belirlenme derecesidir.

Çapraşıklık

Örgütün dikey, yatay ve coğrafi ayrışma düzeyidir.

Komuta birliği

Her çalışanın yalnızca tek bir üstten emir almasıdır (Fayol).

Organik yapı

Esnek, ademi merkezî, belirsiz çevreye uygun yapıdır.

Önleyici kontrol

Sorunlar çıkmadan, faaliyet öncesi yapılan denetimdir.

Programlanmış karar

Sık karşılaşılan, kurallara bağlanmış rutin karardır.

Mobbing

İş yerinde sistemli uygulanan psikolojik tacizdir.

Sosyal aylaklık

Grup içinde kişinin tek başınayken göstereceğinden az çaba harcamasıdır.

• Amaç genel ve uzun vadelidir; somut ve ölçülebilir olan hedeftir.
• Hijyen faktörleri (ücret, koşullar) ile motive ediciler (takdir edilme) karıştırılmamalıdır.
• Merkezî model en merkezîleşmiş, Serbest model en demokratik iletişim modelidir.
• Organik yapı belirsiz çevreye, mekanik yapı durağan çevreye uygundur.
• Klasik yaklaşım yönetimi teknik konu sayar; durumsallık yaklaşımı açık sistem ve çevreye uyumu vurgular.