AUZEF Akıl ve Eylem Çıkmış Sorular

Ders, Kant felsefesi üzerinden aklın bilme ve eyleme yönelik kullanımlarını, aklın sınırlarını, kategorileri, ideaları, ahlak yasasını, özgürlüğü ve en yüksek iyi anlayışını ele alır. Ayrıca Aristoteles, Platon ve Alman idealizmi ile bağlantılar kurulur.

Bilgi kuramı ve eleştirel felsefe

• Eleştirel felsefe, aklın neyi bilebileceğini ve nerede sınırlandığını belirler; asıl eser Saf Aklın Eleştirisi'dir.
• Kant akılcılarla deneyimcileri uzlaştırmaya çalışır; bilgi deneyimle başlar, ancak zihnin a priori formlarıyla biçimlenir.
• A priori bilgi deneyimden önce gelir; karşıtı gözlemle edinilen a posteriori bilgidir.
• Analitik yargı yeni bilgi getirmez, sentetik yargı getirir; sentetik a priori yargılar matematik ve doğa biliminin temelidir (7+5=12).
• Transendental yaklaşım, nesnelerden çok onları a priori bilme biçimimizi inceler; karşıtı deneyim ötesine geçen transandanttır.

Duyarlılık, anlama gücü ve kategoriler

• Zihin üç basamaklıdır: duyarlılık ham veriyi alır, anlama gücü kategorilerle işler, akıl yargıları geniş bütünlükte birleştirir.
• Zaman ve mekân duyarlılığın a priori formlarıdır; mekân yan yanalığı, zaman ardışıklığı mümkün kılar.
• Kant 12 kategoriyi dört ana başlıkta toplar: nicelik, nitelik, bağıntı, kiplik.
• Kategoriler Kant'ta bilgiyle ilgilidir; Aristoteles'te ise varlığın en genel yüklemleridir.
• Dağınık duyu verileri ancak ben düşünüyorum birliğinde anlamlı bilgi olur.
• Bilinen şey görünüş (fenomen), bilinemeyen şey kendinde şeydir (numen).

Akıl, idealar ve metafizik

• Akıl, kategorilerin ötesine geçip deneyimde karşılığı olmayan ideaları üretir: Tanrı, ruh, evren.
• Teorik akılda ideler bilgi vermez; yalnızca bilgiyi sistemli bir bütün içinde toplayıp en üst biçime ulaştırır.
• Deneyim sınırını aşan akıl çelişkilere (antinomi) düşer; bu durum transendental diyalektikte eleştirilir.
• Geleneksel metafizik kesin bilgi iddia ederek aklın sınırlarını aşar; kuramsal açıdan metafizik olumsuzdur.
• İdealar pratik akılda, yani ahlak alanında zorunlu varsayımlar olarak olumlu işlev görür.

Ahlak yasası, ödev ve özerklik

• Ahlak yasası, aklın kendi koyduğu koşulsuz ve evrensel buyruktur; ahlaktaki zorunluluğun karşılığıdır.
• Kategorik imperatif koşulsuz bağlayıcıdır; hipotetik imperatif 'şunu istiyorsan bunu yap' diyen koşullu buyruktur.
• Eylemin değeri sonucundan değil, ödevden ve ahlak yasasına saygıyla yapılmasından (iyi niyet) gelir.
• Otonomi, iradenin yasayı kendi aklından koymasıdır; karşıtı heteronomidir ve heteronom eylem mutluluk ya da çıkar peşindedir.
• Maksim kişinin öznel ilkesidir; yasa ise tüm akıl sahibi varlıklar için geçerli nesnel kuraldır.
• Ahlakta merkezi duygu saygıdır; haz, sevgi ve acıma eğilimden doğduğu için ahlaki güdü olamaz.

Özgürlük, en yüksek iyi ve din

• Özgürlük keyfilik değil, ahlak yasasını kendi aklıyla koyup ona bilinçle uymaktır; insanın otonomluğunu gösterir.
• İnsan fenomen olarak doğa nedenselliğine, numen olarak akıl sahibi özgür varlık olarak ahlak yasasına bağlıdır.
• En yüksek iyi (summum bonum), erdemle mutluluğun uyumudur ve pratik aklın ülküsüdür.
• Mutluluğa dair beklenti umut kavramıyla özdeştir; bu beklenti Tanrı ve ölümsüzlük varsayımlarına uzanır.
• Kant dini aklın sınırları içinde ve ahlaki temelde ele alır; Hristiyanlığı kendine en yakın bulur.

Estetik yargı ve Aydınlanma

• Güzel yargısı bilgiye değil, çıkarsız bir hoşnutluğa, yani hazza dayanır; mavi gökyüzü güzel örneğidir.
• Kahve gibi bedensel hoşlanma uyandıranlar 'hoş' sayılır, güzel sayılmaz.
• Yargı gücü, kural verilmişse belirleyici; yalnız tikel varsa kural arıyorsa reflektiftir.
• Kant Aydınlanma çağının düşünürüdür; Sapere aude! aklını başkasının yönlendirmesi olmadan kullanma çağrısıdır.

Öncüller ve ardıllar

• Kategori kavramını felsefeye Aristoteles, idea kavramını Platon kazandırmıştır.
• Newton zaman ve mekânı mutlak sayar; Kant bunları zihnin formları olarak görür ve Leibniz'den etkilenir.
• Kant sonrası Alman idealizmi: Fichte öznel, Schelling nesnel, Hegel mutlak idealizm; nesne 'ben olmayan'dır.
• Bilme basamaklarında en altta sanı (doxa) yer alır; retorik ise bilmeyle değil ikna eden söz söylemeyle ilgilidir.

A priori

Deneyimden önce gelen ve deneyime dayanmayan bilgi.

Sentetik a priori yargı

Hem zorunlu ve evrensel olan hem de bilgiyi genişleten yargı.

Transendental

Bilginin olanak koşullarını, yani a priori bilme biçimimizi inceleyen yaklaşım.

Kategori

Anlama gücünün duyusal veriyi düzenleyen saf kavramları.

İdea

Akıl tarafından üretilen, deneyimde karşılığı olmayan kavram (Tanrı, ruh, evren).

Antinomi

Aklın deneyim sınırını aşınca düştüğü çelişkili yargılar.

Fenomen ve numen

Fenomen görünüş, numen bilinemeyen kendinde şeydir.

Kategorik imperatif

Hiçbir koşula bağlı olmayan, herkes için geçerli ahlaki buyruk.

Otonomi ve heteronomi

Yasayı kendi aklından koymak ile yasayı dışarıdan almak.

Maksim

Kişinin kendi öznel eylem ilkesi.

Summum bonum

Erdemle mutluluğun uyum içinde birleştiği en yüksek iyi.

Reflektif yargı

Tikel veriden yola çıkıp ona uygun genel kuralı arayan yargı gücü.

• Transendental (bilgi koşullarını inceler) ile transandant (deneyim ötesine geçer) birbirine karıştırılmamalıdır.
• Kategoriler anlama gücüne, idealar akla aittir; idealar kategorilerden daha soyuttur.
• Otonomi yasayı kendi koyma, heteronomi dışarıdan alma demektir; heteronomide hedef mutluluk ya da çıkardır.
• Mekân yan yanalıkla, zaman ardışıklıkla eşleşir; Zaman: Yan yanalık eşleşmesi yanlıştır.
• Kategori Aristoteles'te varlığa, Kant'ta bilgiye yöneliktir; idea Platon'dan, kategori Aristoteles'ten gelir.