AUZEF Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası Çıkmış Sorular

Ders, Anadolu'nun coğrafi yapısını, tarihî bölge ve kent adlarını, tarih öncesinden Demir Çağı'na uzanan kültürleri ve bunları inceleyen Tarihi Coğrafya disiplininin yöntem ve kaynaklarını ele alır.

Tarihi Coğrafyanın Tanımı ve Kaynakları

• Tarihi Coğrafya, coğrafyanın bir alt koludur; İngilizce karşılığı Historical Geography'dir.
• Terimi ilk kez Edward Wells kullanmıştır; kavram 18. yüzyılda ortaya çıkmıştır.
• Tanımda belirleyici olan, başvurulan ilke ve yöntemdir; çalışma tarihi daha iyi anlamayı sağlar.
• Hava durumu ilgi alanı dışındadır; koordinatlar da kaynak sayılmaz.
• Türkiye'nin tarihi coğrafyası için W.M. Ramsay ve W.D. Hütteroth eser vermiştir; Hütteroth Osmanlı ve Cumhuriyet arşivlerinden yararlanmıştır.
• Antik dönem araştırmacısı için Eski Yunanca gerekir; çivi yazısı ve Luvi hiyeroglifi daha eski Eski Doğu dönemlerine aittir.

Anadolu'nun Fiziki Coğrafyası

• Güneyde Akdeniz, Suriye ve Mezopotamya; batıda Yunanistan; doğuda İran ve Ermenistan; kuzeydoğuda Gürcistan yer alır.
• Ege kıyısında dağlar kıyıya diktir, iç bölgelere ulaşım kolaydır; Karadeniz'de dağlar kıyıya paraleldir, ulaşım zordur.
• Rakım batıdan doğuya doğru yükselir; dağlık alanlar ulaşımı güçleştirir.
• Eski Çağ'da kışın geçitler kapandığı için ticaret yapılmazdı; tünel ve viyadük bugün coğrafyanın etkisini azaltmıştır.
• Sakarya Nehri İç Anadolu'dan doğar, Marmara'nın doğusundan geçip Batı Karadeniz'de denize ulaşır.
• Tarıma dayalı yerleşimler çoğunlukla ovalardadır; ova batı literatüründe basin karşılığıyla anılır.

Tarih Öncesi Çağlar

• Tarih öncesi, insanın ortaya çıkışıyla başlar ve yazının bulunuşuyla biter.
• Paleolitik Çağ'da avcı-toplayıcı insanlar doğal barınaklarda yaşamıştır; yazı bu çağa ait değildir.
• Buzulların çekilmesiyle gelen çevre değişimi Mezolitik Çağ'ı oluşturur; küçük mikrolit aletler yapılmıştır.
• Neolitik Devrim, yerleşik yaşama geçiştir; çağ yaklaşık MÖ 10.000'de başlar ve iki bölüme ayrılır.
• Kalkolitik Çağ'ın ayırıcı özelliği bakırın yaygın kullanımıdır; yaklaşık MÖ 3000'de sona erer.
• Neolitik ve Kalkolitik dönemlerde yerleşmeler Anadolu'nun güney kesimlerinde yoğunlaşmıştır.

Tunç Çağı ve Madenler

• Tunç, bakır ile kalayın alaşımıdır; alaşımda yaklaşık yüzde 90 bakır gerekir.
• Eski Çağ'da kalayın hangi bölgeden sağlandığı henüz kesin değildir.
• Kurşun, Anadolu'da Tunç Çağı bakımından önemli madenler arasında sayılmaz.
• Tunç Çağı üç evreye ayrılır: İlk, Orta ve Son Tunç Çağı; İlk Tunç Çağı'nda yerleşmeler genelde höyük tipindedir.
• Alaca Höyük'ün zenginliği, Karadeniz Bölgesi'ndeki bakır yataklarına dayanır.
• Arslantepe Malatya'da, Demircihöyük Eskişehir'de, Troia Çanakkale'dedir; Göbeklitepe İlk Tunç Çağı yerleşmesi değildir.

Yazı ve Hitit Dünyası

• Yazı Güney Mezopotamya'da Sümerlerce yaklaşık MÖ 3200'de icat edilmiştir.
• Anadolu yazıyla yaklaşık MÖ 1950'de, Asur Ticaret Kolonileri Çağı'nda Kültepe (Kaniş) üzerinden tanışmıştır.
• Hitit yerleşimlerinin yerini kesinleştirmek için kent adı geçen çivi yazılı tabletler gerekir.
• Hattuşa Boğazköy'dür; II. Muwatalli yönetimi Tarhuntaşşa'ya taşımıştır.
• Nerik Orta Karadeniz'de aranmış, Fırtına Tanrısı'nın küstüğünde saklandığı pınar buradadır.
• Arinna Güneş Tanrıçası'nın merkezidir; kült aslında Hatti halkına aittir ve bayram metinlerinde geçer.
• Arinnalı demirciler saray ve ordu için çalışır, zorunlu hizmetlerden muaf tutulurdu.

Hitit Kentleri ve Bölgeleri

• Maşat Höyük Tapigga'dır; Kayalıpınar Şamuha'dır; Kuşaklı (Sarissa) Çorum'da değil, Sivas'tadır.
• Eskiyapar bazı araştırmacılarca Tahurpa ile özdeşleştirilir.
• Hatti ülkesi Kızılırmak kavsindeki Orta Anadolu'dur; Van bunun dışında kalır.
• Kizzuwatna Güneydoğu'da yer alır, Arzawa ülkeleri arasında değildir; Arzawa Batı ve Güneybatı'daki Luvi krallıklarıdır.
• Alaca Höyük'te Sfenksli Kapı ortostatlarında bayram sahneleri işlenmiştir.
• MÖ 12. yüzyıl başında Hattuşa yıkılmış; Geç Hitit devletleri güney, güneydoğu ve kuzey Suriye'de sürmüştür.
• Geç Hititlerde Luwice ve Anadolu Hiyeroglifi yaşamış; Gurgum Asur yıllıklarında hem şehir hem ülke adıdır.

Demir Çağı Krallıkları ve Antik Bölgeler

• Urartu, MÖ 9. yüzyılda Doğu Anadolu'da kuruldu; ilk kral I. Sarduri, başkent Tuşpa'dır; ilk yazıtlar Assurca'dır.
• Phrygia İç Anadolu'nun batısıdır; Çukurova Phrygia'ya dahil olmaz.
• Kapadokya'da yeraltı şehirleri ve kaya kiliseleri vardır; İzmir bu bölgeye girmez.
• Paphlagonia Kızılırmak ile Sakarya arasında Karadeniz'de yer alır; Amaseia Pontus sınırlarındadır.
• Kommagene'nin başkenti Samosata'dır; Pergamon bugünkü Bergama, Hierapolis Pamukkale'dir.
• Tralles Aydın'dadır; Aleksandreia Troas Dalyan köyü sınırındadır; Kuruçay Burdur'dadır.

Batı Anadolu ve Ege Dünyası

• Dor kavimleri Mykenleri yıkmış, Yunanistan Karanlık Çağ'a girmiştir.
• Batı kıyılarına gelen ilk Yunan topluluğu Aioller'dir; sonra Ionlar ve Dorlar gelmiştir.
• Teos İon kentidir; Kyme, Elaia ve Pitane Aiol kentleridir.
• İlyada'nın yazarı Homeros'tur ve Troya Savaşı'nı anlatır.
• Demircihöyük Batı Anadolu yerleşmesi sayılmaz, geçiş yerleşimidir.

Arkeoloji

Kazılarla çıkan maddi kalıntılara dayanarak geçmişi inceleyen bilim dalıdır.

Lokalizasyon

Antik bir kentin bugünkü yerinin belirlenmesidir; kesinlik için yazılı tablet gerekir.

Neolitik Devrim

Avcı-toplayıcılıktan tarıma, hayvan evcilleştirmeye ve yerleşik hayata geçiştir.

Kalkolitik

Bakırın yaygın kullanılmaya başlandığı çağdır.

Tunç

Bakır ve kalay karışımından elde edilen alaşımdır.

Höyük

Üst üste yerleşim katlarının oluşturduğu yapay tepedir; İlk Tunç Çağı'nın tipik yerleşimidir.

Arzawa

Batı ve Güneybatı Anadolu'daki Luvi kökenli krallıklar topluluğudur.

Geç Hitit devletleri

Hitit İmparatorluğu'ndan sonra güneyde ve güneydoğuda süren küçük şehir devletleridir.

Anadolu Hiyeroglifi

Luwice'yi yazmakta kullanılan, imparatorluk sonrası yaşayan yazı sistemidir.

Ortostat

Kent kapısı ve duvarlarda dizili, kabartmalı taş bloktur.

Basin

Çevresi yüksek, ortası çukur düzlük; ova karşılığıdır.

Theolog

Yunanca Theos ve Logos'tan gelen, din bilimci anlamında sözcüktür.

• Hattuşa kesin bilinen tek Hitit başkentidir; Nerik, Tarhuntaşşa gibi kentlerin yeri hâlâ tartışmalıdır.
• Kuşaklı Sivas'tadır, Hattuşa ve Şapinuwa Çorum'dadır; il eşleştirmelerinde dikkat edilmelidir.
• Mezolitik buzul sonrası mikrolit aletlerle, Neolitik yerleşik hayatla, Kalkolitik bakırla ilişkilidir.
• Phrygia, Paphlagonia, Pontus ve Kapadokya birbirine karıştırılmamalıdır; sınırlar ve nehirler ipucudur.
• İon, Aiol ve Dor kentleri sık karıştırılır: Teos İon, Kyme Aiol'dür.