ATA-AÖF Türk Milli Mücadele Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Birinci Dünya Savaşı sonrasında işgallere karşı başlayan Millî Mücadele'yi anlatır: kongreler, TBMM'nin kuruluşu, cepheler, iç isyanlar, askerî zaferler ve diplomatik süreçle Lozan'a uzanan gelişmeler.

Millî Mücadele'nin başlangıcı ve kongreler

• Mustafa Kemal Paşa'nın 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışı mücadelenin başlangıcı sayılır.
• 22 Haziran 1919 tarihli Amasya Genelgesi mücadelenin gerekçesini, amacını ve yöntemini ortaya koyar; millî iradeyi vurgular.
• Eylül 1919 Sivas Kongresi'nde en sert tartışma manda ve himaye konusunda yaşanmış, tam bağımsızlık görüşü ağır basarak manda reddedilmiştir.
• Temsil Heyeti 27 Aralık 1919'da Ankara'ya geçmiştir; seçimde güvenli konum, ulaşım ve haberleşme kolaylığı ile örgütlenmeye elverişlilik etkili olmuştur.
• Erzurum ve Sivas kararlarına dayanan Misak-ı Millî, 28 Ocak 1920'de Mebusan Meclisi'nce kabul edilmiştir; Ahd-i Millî adıyla da anılır.

İstanbul'un işgali ve TBMM'nin kuruluşu

• İstanbul 16 Mart 1920'de resmen işgal edilmiş, Mebusan Meclisi dağıtılmış, bazı mebuslar sürülmüştür.
• Buna verilen asıl cevap, Ankara'da olağanüstü yetkili TBMM'nin 23 Nisan 1920'de açılması olmuştur.
• İlk mali yük getiren kanun Ağnam Resmi'dir; küçükbaş hayvan vergisiyle düzenli ordu ve devlet giderleri karşılanmak istenmiştir.
• İstanbul'da Muavenet-i Bahriye, Müdafaa-i Milliye, Trakya Teşkilatı ve İmalat-ı Harbiye gibi gizli örgütler Anadolu'ya silah ve insan ulaştırmıştır.
• Millî Kongre Cemiyeti gizli değil, açık ve yasal bir siyasi cemiyettir.

Kuva-yı Milliye ve cepheler

• Kuva-yı Milliye, işgallere karşı halkın kendiliğinden kurduğu gönüllü silahlı birliklerdir; düzenli ordu oluşana dek düşmanı yıpratmıştır.
• Batı'da Aydın-Nazilli hattında Demirci Mehmet Efe ve Yörük Ali Efe gibi önderler Yunan ilerleyişini yavaşlatmıştır.
• Güney Cephesi'nde Çukurova'da Fransız ve Ermeni işgaline karşı direniş örgütlenmiştir.
• Yüzbaşı Osman Nuri Bey, 'Aydınoğlu Tufan Bey' takma adıyla Adana Savunması'nda öne çıkmıştır.
• Mustafa Kemal Paşa I. Pozantı Kongresi'ne bizzat katılmış, Çukurova kararları alınmıştır.

Doğu Cephesi ve ilk uluslararası tanınma

• Kazım Karabekir komutasındaki 15. Kolordu Ermeni kuvvetlerini yenmiştir.
• 2-3 Aralık 1920 tarihli Gümrü Antlaşması Ankara hükûmetinin ilk uluslararası antlaşmasıdır.
• Ermenistan, TBMM'yi tanıyan ilk devlet olmuştur.
• Gümrü, TBMM'ye ilk resmî siyasi tanınmayı sağlamıştır.

İç isyanlar ve TBMM'nin önlemleri

• Dinî duyguların istismarıyla çıkan Şeyh Eşref İsyanı Bayburt yöresinde görülmüş, askerî birliklerce bastırılmıştır.
• TBMM Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu çıkarmış ve İstiklal Mahkemeleri'ni kurmuştur.
• Yatıştırma için bölgenin saygın din adamları ve ileri gelenlerinden oluşan Nasihat (İrşad) Heyetleri görevlendirilmiştir.

Batı Cephesi: İnönü'den Büyük Taarruz'a

• II. İnönü Zaferi TBMM'nin diplomatik itibarını artırmıştır: İtalya çekilmiş, Fransa uzlaşma aramış, İngiltere esirleri bırakmıştır.
• Kütahya-Eskişehir geri çekilişinden sonra Başkomutan olan Mustafa Kemal, 23 Ağustos-13 Eylül 1921 Sakarya Meydan Muharebesi'ni kazanmıştır.
• 19 Eylül 1921'de TBMM ona gazi unvanı ve mareşal rütbesi vermiştir.
• Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922'de başlamış, 30 Ağustos'ta Başkomutanlık Meydan Muharebesi kazanılmıştır.
• İzmir'in kurtuluşuyla 9 Eylül 1922'de savaşın askerî safhası bitmiş; ilk hedef Akdeniz olarak bildirilmiştir.
• Fethi Bey'in temaslarında İngiltere, mütarekeyi ancak Yunan ordusu Anadolu'dayken kabul edeceğini göstermiş; TBMM barışın silahla kazanılacağına karar vermiştir.

Barış süreci: Mudanya, saltanat ve Lozan

• 11 Ekim 1922 Mudanya Mütarekesi'yle Yunan kuvvetleri Meriç'in batısına çekilmiş, Doğu Trakya otuz gün içinde Türk yönetimine devredilmiştir.
• Lozan'a hem Ankara hem İstanbul hükümetinin çağrılması ikiliği körüklemiş, 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasını hızlandırmıştır.
• TBMM, İsmet Paşa başkanlığındaki heyetten Ermeni yurdu kurulmasının reddini ve kapitülasyonların kaldırılmasını istemiştir.
• Sevr (10 Ağustos 1920) Anadolu'yu paylaşmayı öngörmüş, TBMM tanımamış, uygulanamamış ve yerini Lozan almıştır.

Birinci Dünya Savaşı dönemi gelişmeleri

• Kut'ül Amare'de Halil Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri kuşatmayı sürdürmüş, Nisan 1916'da General Townshend ordusuyla teslim olmuştur.
• 1918'de Rusya'nın çöküşüyle Kafkasya'da yeni devletler doğmuştur.
• Batum'da Osmanlı Devleti Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan ile ayrı ayrı antlaşma imzalamıştır.

Kuva-yı Milliye

İşgallere karşı halkın gönüllü kurduğu, düzenli ordu öncesi milis nitelikli silahlı direniş birlikleri.

Amasya Genelgesi

22 Haziran 1919'da yayımlanan, mücadelenin gerekçe, amaç ve yöntemini belirleyen metin.

Misak-ı Millî

Millî sınırları belirleyen, Ahd-i Millî ve Millî Ant adlarıyla da anılan belge; 28 Ocak 1920'de kabul edildi.

Manda ve himaye

Kurtuluşu güçlü bir devletin yönetimine bağlama fikri; Sivas Kongresi'nde reddedildi.

Ağnam Resmi

TBMM'nin ilk vergi yükümlülüğü getiren, küçükbaş hayvan vergisine dayalı kanunu.

Sevr Antlaşması

Türk yurdunu paylaşmayı hedefleyen, TBMM'nin tanımadığı ve uygulanamayan 'ölü doğmuş' belge.

Gümrü Antlaşması

Aralık 1920'de imzalanan, TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması ve ilk resmî tanınması.

Mudanya Mütarekesi

11 Ekim 1922'de imzalanan; Doğu Trakya'nın Türklere devrini öngören ateşkes.

Nasihat Heyetleri

İsyanları yatıştırmak için görevlendirilen saygın din adamı ve ileri gelenlerden oluşan heyetler.

Başkomutanlık Meydan Muharebesi

Büyük Taarruz sırasında 30 Ağustos 1922'de Yunan ordusuna ağır yenilgi yaşatılan muharebe.

• Samsun'a çıkış mücadelenin başlangıcıdır; Amasya Genelgesi ise bunun ardından millî uyanışı fiilen başlatan metindir.
• Gümrü TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması ve ilk resmî tanınmasıdır; Sevr ise TBMM'nin hiç kabul etmediği belgedir.
• Sakarya sonrası gazilik ve mareşallik verilmiştir; Büyük Taarruz tarihleri 26 Ağustos, 30 Ağustos ve 9 Eylül 1922 olarak ayrılmalıdır.
• Gizli örgütler (Muavenet-i Bahriye, Müdafaa-i Milliye vb.) ile açık yasal Millî Kongre Cemiyeti karıştırılmamalıdır.
• 'Gösterilemez' tipi sorularda seçenek, ifade edilen durumun kanıtı mı yoksa savaşın sürdüğünü mü gösteriyor diye değerlendirilmelidir.