AUZEF Din Eğitimi ve Din Hizmetlerinde Rehberlik Çıkmış Sorular

Ders, din eğitiminin ve din hizmetlerinin tarihsel gelişimini, İslam dünyası ile Osmanlı-Cumhuriyet dönemindeki kurumlarını, öğrenme-öğretme adabını ve rehberliğin ilke ve yöntemlerini ele alır.

Hz. Peygamber dönemi eğitimi

• Hz. Peygamber aynı zamanda muallimdir; tebliğde soru-cevap, uygulama, kıssa ve benzetme gibi çeşitli yöntemler kullanmıştır.
• Dönemin eğitim kurumları Suffa, küttab ve darülkurradır; mescit ve panayırlar da öğretim ortamı olmuştur.
• Suffa, Mescid-i Nebevî yanında yoksul sahabilerin kaldığı yerdir; öğretmen görevlendirilmesi ve bizzat öğretim onu eğitim kurumu yapar.
• Namazı göstererek öğretip 'beni nasıl kılarken gördüyseniz öyle kılın' demesi, yaparak yaşayarak öğrenmenin örneğidir.
• Cer ve irşad heyetleri Osmanlı uygulamasıdır, Asr-ı Saadet'e ait değildir.

Medreseler ve öğretim mekânları

• Camiler, kütüphaneler ve âlim evleri öğretim merkezi olarak da kullanılmış; kervansaraylar konaklama amaçlı kalmıştır.
• Nizamiye Medreseleri Selçuklu veziri Nizamülmülk tarafından kurulmuş, ilki 1067'de Bağdat'ta açılmıştır.
• Kuruluş amaçlarından biri, Bâtınilik gibi akımlara karşı Ehl-i Sünnet inancını ilmî düzeyde savunacak kadrolar yetiştirmektir.
• Müderris 'ders veren' demektir; medresenin en üst öğretim görevlisidir. Muid ise dersi öğrencilere tekrar ettiren yardımcıdır.
• Kandil işleriyle ilgilenen kişi kandilci (çerağcı) olarak anılırdı.
• Medrese eleştirileri: liyakatsiz, rüşvet ve iltimasa açık atamalar ile akli ilimlerin ihmal edilmesi.

Öğrenme ve öğretme adabı müellifleri

• Zernuci (Ta'limu'l-Müteallim): öğrenci ilme bağlı ve vakarlı olmalı; ilmi dünyevi çıkara alet etmemeli, ilim bittikten sonra başka işe yönelme düşüncesi taşımamalıdır.
• İbn Cemaa (Tezkiretü's-Sâmi'): hocada ilim yanında takva ve güzel ahlak aranır; şöhret ölçüt değildir.
• İbn Cemaa öğrencinin derse zihnen ve bedenen hazır olmasını ister; giysi-beden temizliği genel edeptir.
• İbn Sahnun (Âdâbu'l-Muallimîn): çocuk eğitimine ayrılmış ilk müstakil eser kabul edilir; Kayrevanlı âlimdir.
• İbn Sahnun'a göre öğretmen ders sırasında hasta ziyaretine gitmez, vekil bırakmaz, eser yazmaz; ders vermediği anda biriyle konuşabilir.
• İbn Sahnun'da tahtayı ayakla silmek cezayı gerektiren davranıştır.

Osmanlı'da modernleşme ve mektepler

• Tanzimat sonrası medreselerin yanına mektepler açıldı; din, 'ulum-u diniyye' adlı bir dersle sınırlandı.
• Bu ders medreselerin yetersizliğinden değil, eğitimin modernleşip dünyevileşmesinden doğmuştur.
• Rüştiye ve idadilerde inanç esasları, ilmihal ve din bilgisi okutulmuş; tefsir medrese düzeyi bir ilim dalıdır.

Cumhuriyet dönemi din eğitimi

• 3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu bütün okulları Maarif Vekâleti'ne bağlamış, medrese-mektep ayrımını bitirmiştir.
• Kanunun 4. maddesi imam hatip mekteplerinin açılmasına, ilahiyat fakültelerinin kurulmasına dayanak olmuştur; 1982 Anayasası kanunu korur.
• Din dersleri ilkokul programlarından kademeli çıkarılmış, 1948'de fiilen bitmiş, 1949-1950'de seçmeli dönmüş, 1950'lerde yaygınlaşmıştır.
• İlk imam hatip mektepleri ilkokul üstü ortaokul düzeyindedir; mezunların ilkokulda din dersi öğretmenliği öngörülmemiştir.
• Dinî yükseköğretim: İlahiyat Fakültesi, Yüksek İslam Enstitüleri, İslami İlimler Fakülteleri. Şeriat Fakültesi diye kurum yoktur.
• Ortaokulda Din Kültürü zorunludur; Peygamberimizin Hayatı seçmeli derstir.

Din hizmetleri ve rehberlik ilkeleri

• Din hizmetlerinde rehberliğin amacı, bireylerin dinî-manevî gelişimini desteklemek ve sağlıklı bir inanç-ibadet hayatı kurmalarına yardım etmektir.
• Peygamberlerin hatırlatıcı rolü gibi, bugün de hatırlatıp açıklayacak rehberlere ihtiyaç vardır; din hizmetinin gerekçesi budur.
• Âl-i İmrân 3/159 ve 'kolaylaştırın, güçleştirmeyin' hadisi yumuşak ve sevdirici üslubu öğütler.
• Bakara 2/44-45 söz ile davranış uyumunu, yani ihlası vurgular.
• Okullardaki din eğitimi Milli Eğitim'in görevidir; vaaz, irşad, hac-umre ve Kur'an kursları Diyanet'in din hizmetleridir.
• Aile büroları manevi destek verir ama fetva veremez; fetva Din İşleri Yüksek Kurulu ve müftülük birimlerine aittir.

Eğitim türleri ve din eğitimi yaklaşımları

• Örgün eğitim planlı ve resmîdir; yaygın din eğitimi (cami, Kur'an kursu) isteğe bağlıdır ve herkese açıktır.
• İnformel eğitim plansızdır, günlük yaşamda gerçekleşir: ailece namaz, müze gezisi, öğretmeni örnek alma.
• Din hakkında öğrenme yaklaşımı tarafsız ve nesneldir; teoloji temelli yaklaşım bu ilkeyle çelişir.
• Dinden öğrenme yaklaşımı en yenisidir; öğrencinin manevi gelişimini ve hayatını anlamlandırmasını amaçlar.
• Din eğitimi modelini laiklik anlayışı, toplumun dindarlığı, etnik yapı ve siyasal sistem belirler; bütçe geri plandadır.

Gelişim kuramları ve öğretim yöntemleri

• Harms'a göre Tanrı düşüncesi üç evredir: Peri Masalları, Gerçekçi ve Bireysel evre.
• Erikson'un evreleri: temel güven-güvensizlik, girişkenlik-suçluluk, yakınlık-yalıtılmışlık, üretkenlik-durgunluk.
• Saf çıkarcı eğilime karşı diğerkâmlık Erikson'a değil Kohlberg'in ahlak gelişimi kuramına aittir.
• Öğretim stratejisi genel yolu ve sınırları belirler.
• Namaz gibi beceriler gösterip yaptırma yöntemiyle öğretilir; bu yöntemde öğretmenin yeterliği çok önemlidir.

Tevhid-i Tedrisat

Öğretim birliği; 1924'te tüm eğitim kurumlarını Maarif Vekâleti'ne bağlayan kanun.

Suffa

Mescid-i Nebevî yanında ilim öğrenen yoksul sahabilerin kaldığı eğitim mekânı.

Müderris

Medresede belirli bir ilim dalında ders veren en üst düzey öğretim görevlisi.

Muid

Müderrisin işlediği dersi öğrencilere tekrar ettiren yardımcı görevli.

Ulum-u diniyye

Osmanlı mekteplerinde dinî eğitimin sınırlandığı ders.

İhlas

Söz ile davranışın uyumu ve samimiyet; rehberin yaşadığını anlatması.

Yaygın din eğitimi

Okul dışında, isteğe bağlı ve herkese açık yürütülen din eğitimi.

İnformel eğitim

Plansız, günlük yaşam içinde gözlem ve deneyimle gerçekleşen eğitim.

Din hakkında öğrenme

Dinleri tarafsız ve nesnel biçimde tanıtmayı amaçlayan yaklaşım.

Dinden öğrenme

Dinlerin sunduğu değerlerle öğrencinin kendini anlamlandırmasını hedefleyen yaklaşım.

Gösterip yaptırma

Becerinin önce öğretmence sergilenip sonra öğrenciye yaptırıldığı yöntem.

• Medreselerin yetersizliği ile ulum-u diniyye dersinin doğuşunu karıştırma; sebep modernleşme ve dünyevileşmedir.
• Zernuci, İbn Cemaa ve İbn Sahnun eserlerini ve görüşlerini birbirinden ayır; ilim bitince başka işe geçmek Zernuci'ye aykırıdır.
• Fetva vermek aile bürolarının değil Diyanet kurullarının işidir; okul din eğitimi de Milli Eğitim'e aittir.
• Din dersleri Cumhuriyet'te kesintisiz sürmemiştir; 1950'lerde yeniden yaygınlaşmıştır.
• Erikson ile Kohlberg'i karıştırma; diğerkâmlık-çıkarcılık ayrımı Kohlberg'e aittir.