AUZEF Din Sosyolojisi Çıkmış Sorular

Din Sosyolojisi, dinin toplumla karşılıklı ilişkisini inceler. Klasik sosyologların din yorumları, din tanımları, sekülerleşme, toplumsal yapı kavramları ve İslam düşünürlerinin sosyolojik katkıları dersin ana eksenini oluşturur.

Din sosyolojisinin alanı ve yöntemleri

• Din ile toplum arasında çift yönlü etkileşim vardır; siyaset, ekonomi ve kültür dinin yaşanışını biçimlendirir.
• Dinin ruh sağlığındaki rolü ve tedavi konuları din psikolojisi ile tıbba aittir, din sosyolojisine değil.
• Nicel yöntem sayısal veri ve istatistiğe dayanır; mülakat, etnografi, odak grup ve belge incelemesi nitel yöntemlerdir.
• Psikoterapi klinik bir tedavi uygulamasıdır; araştırma yöntemi sayılmaz.
• Sosyolojik tahayyül, kişisel sorunların toplumsal süreçlerden bağımsız olmadığını görebilmektir (C. Wright Mills).

Din tanımları ve din anlayışları

• Din tanımları özsel (substantif), işlevsel (fonksiyonel) ve politetik olarak üç kategoriye ayrılır; araçsal diye bir kategori yoktur.
• Özsel tanımlar inanç unsurlarına, işlevsel tanımlar dinin toplumdaki yararına odaklanır; politetik tanımlar kapsayıcıdır.
• Rudolf Otto dini kutsalın deneyimi, numinöz bir içsel yaşantı olarak görür.
• Peter Berger dini, kutsal bir kozmosun kurulduğu insani girişim olarak tanımlar; Kutsal Şemsiye kavramı da ona aittir.

Durkheim ve işlevselci bakış

• Durkheim intiharı bireysel değil toplumsal bir olgu sayıp din, evlilik ve bütünleşme ile ilişkisini istatistikle gösterdi.
• Ona göre dinin temel işlevi ortak inanç ve ayinlerle kolektif bilinci güçlendirip toplumu bütünleştirmektir.
• Kutsalın karşıtı gündelik, din dışı alana profan denir.
• Fonksiyonalizm dinin birleştirici yönünü vurgular; çatışma ve eşitsizlik vurgusu çatışmacı yaklaşıma aittir.

Marx ve Weber

• Marx dini halkın afyonu sayar; üstyapıyı ekonomik altyapı, yani üretim ilişkileri belirler.
• Marx'a göre kapitalist sömürü açık ve kaba bir ilişkidir; işçinin artı-değerine el konulur.
• Weber Kalvinist çalışkanlık ve tutumluluğun rasyonel kapitalizmin gelişimine katkı yaptığını savundu.
• Weber ekonomik ahlakı yalnızca dinin belirlemediğini söyler; rasyonelleşmenin sonucunu demir kafes, dünyanın büyüsünün bozulması diye anlatır.

Modernleşme ve çağdaş kuramcılar

• Sekülerleşme, yani dünyevileşme, dinin toplumsal ve kurumsal etkisinin azalıp özel alana çekilmesidir.
• Bellah sivil din kavramıyla devlet simgelerinin dinî bir kutsallık kazanmasını anlattı.
• Tönnies cemaatten cemiyete geçişi, Sennett kamusal insanın çöküşünü, Giddens demokrasi olarak mahremiyeti ileri sürdü.
• Postmodern durum merkezsizlik, görelilik ve büyük anlatıların reddiyle tanımlanır.
• Comte, tek tanrı anlayışı nedeniyle İslam'ı pozitivizme geçişe daha elverişli bulmuştur.

İbn Haldun

• Mukaddime, yedi ciltlik dünya tarihi Kitabu'l-İber'in giriş cildidir.
• Sosyolojiye karşılık gelen ilmine İlm-i Umran adını verdi.
• Göçebeleri bir arada tutan kan veya inanç temelli dayanışma asabiyettir; refahla zayıflayınca devlet çöker.
• Tavırlar Nazariyesi evreleri: zafer, mutlakiyet, refah, barış, israf.

Farabi, Türkiye ve diğer kavramlar

• Farabi'nin es-Siyasetü'l-Medeniyye eseri ideal toplumu ve dinin toplumsal rolünü ele alır.
• Kâmil toplumlar büyük, orta ve küçük (şehir) olarak üçe ayrılır; köy, mahalle, aile eksik toplumdur.
• Hilmi Ziya Ülken'in Dini Sosyoloji adlı eseri alanın Türkiye'deki ilk çalışmasıdır; Bedii Nuri sosyolojiye İlm-i Hikmet-i İctima demiştir.
• Joachim Wach'a göre mezhebin sosyolojik tipini karakteristik tutumlar da belirler.
• İçtihat, açık hüküm bulunmayan yeni sorunlara temel kaynaklardan akıl yürüterek çözüm üretmektir.

Toplumsal yapı kavramları

• Norm, davranışları düzenleyen yazısız kurallardır; yazılı kurallar hukuku oluşturur.
• Sosyalleşme, bireyin toplumun değer ve kurallarını öğrenme sürecidir.
• Büyük gruplarda ortak norm ve değerler bulunur; norm ortaklığı olmaması büyük grup özelliği değildir.
• Sosyal yığın geçici bir araya gelmiş topluluktur ve uzun vadeli amaçları yoktur.

Anomi

Hızlı değişim veya buhran dönemlerinde ortak kuralların gücünü yitirmesiyle ortaya çıkan kuralsızlık ve amaçsızlık hali.

Asabiyet

İbn Haldun'un ortak soy veya inanca dayalı grup dayanışması kavramı.

Umran

İnsanların bir arada yaşamasından doğan medeniyet ve toplumsal düzen; İbn Haldun'un sosyolojisinin adı.

Sivil din

Bellah'a göre seküler devletlerde devlet simgelerinin ayin benzeri kutsallık kazanması.

Sekülerleşme

Dinin toplumsal etkisinin azalıp bireysel alana çekilmesi; dünyevileşme.

Profan

Kutsalın karşıtı olan din dışı, gündelik alan.

Demir kafes

Weber'e göre rasyonel kurallar ve bürokrasinin insanı hapsetmesi.

Sosyolojik tahayyül

Kişisel sorunlarla toplumsal süreçler arasındaki bağı görebilme yetisi (Mills).

İçtihat

Yeni meselelerde temel kaynaklardan hareketle akıl yürütüp hüküm üretme.

Tekâmülcü nazariye

Dinlerin de toplumlarla birlikte basitten karmaşığa geliştiğini savunan yaklaşım.

Sosyalleşme

Bireyin toplumun norm ve değerlerini öğrenerek üye olması.

• Aynı soru farklı sözcüklerle tekrar eder: Marx afyon sözü, Weber ekonomik ahlak sözü, Berger din tanımı sıkça sorulur.
• Kutsal Şemsiye Berger'e, anomi ve organik dayanışma Durkheim'a aittir; karıştırılmamalıdır.
• Weber dinin etkisini kabul eder ama tek belirleyici saymaz; Marx ekonomiyi temel belirleyici görür.
• Tavırlar Nazariyesi sırası ezberlenmeli: zafer, mutlakiyet, refah, barış, israf.
• Nitel yöntem (mülakat, etnografi, odak grup) ile nicel yöntem (istatistik) ayrımına dikkat edilmeli.