AUZEF Hidrografya Çıkmış Sorular

Hidrografya, suyun yeryüzündeki dağılımını, döngüsünü ve hareketini inceleyen fiziki coğrafya koludur. Ders; su döngüsü, yağış, buharlaşma, yeraltı suyu, akarsu, göl, taşkın ve uzaktan algılama ile CBS uygulamalarını kapsar.

Su ve su döngüsü

• Su bir oksijen ve iki hidrojenden oluşur (H2O); doğada katı, sıvı ve gaz olmak üzere üç hâlde bulunur.
• Tatlı suyun yaklaşık yüzde 3'ü yeryüzünde yer alır ve bunun en büyük bölümü buzullarda tutulur; ardından yeraltı suları gelir.
• Döngü sırası: buharlaşma, yoğunlaşma, yağış, tutulma, sızma, akış. Yoğuşma yağıştan önce atmosferde gerçekleşir.
• Su bilançosu yağış, evapotranspirasyon, akış ve depolanma değişimini içerir; sıcaklık ve tutulma ayrı terim değildir.
• Denüdasyon jeomorfolojik bir süreçtir, su döngüsü aşaması sayılmaz.

Yağış ve buharlaşma

• Yağış türleri damlacık boyutuna göre çisentiden (en küçük) doluya (en büyük) doğru sıralanır.
• Denizden gelen nemli havanın yükseltiyi aşarken bıraktığı yağış orografik yağıştır; volkanik kül, meteor ve kasırga yağış ya da göl nedeni değildir.
• Plüviyometre ve plüviyograf yağışı ölçer; plüviyograf yağışın zamanla değişimini kaydeder.
• Nokta yağışları alana yaymada aritmetik ortalama, Thiessen, izohiyet ve hipsometrik yöntemler kullanılır; Thornthwaite bu amaçla kullanılmaz.
• Hipsometrik yöntem havzayı yükselti kuşaklarına böler.
• Buharlaşma için su, enerji ve doymamış atmosfer gerekir; bitki örtüsü şart değildir. GLEAM buharlaşmayı uydu verisiyle kestirir.
• Yeni yağmış karda kalınlık yaklaşık on kat azaltılarak su eşdeğeri bulunur: 30 cm kar yaklaşık 30 mm sudur.

Yeraltı suyu

• Yüzeyden aşağıya sıra: havalanma zonu, su tablası, suya doygun zon.
• Su tablası dinamiktir; yağışla yükselir, kuraklık ve aşırı çekimle alçalır.
• Su tablası kotu, arazi kotundan kuyudaki su derinliğinin çıkarılmasıyla bulunur (120 - 15 = 105 m).
• Serbest (freatik) akifer üstü geçirimsiz tabakayla sınırlı değildir ve üst sınırı su tablasıdır.
• Hidrolik eğim, su tablası seviye farkının yatay uzaklığa bölünmesidir.
• Kaynaklar yeraltı suyunun yüzeye çıktığı yerlerdir; maden suyu, kaplıca ve turizmde değerlendirilir.
• Kentsel yerleşme sızmayı azaltan beşeri faktördür; yağış şiddeti ve toprak yapısı doğal faktörlerdir.

Akım, akarsu ve hidrograf

• Debi, kesit alanı ile hızın çarpımıdır; 200 m² ve 3 m/s için 600 m³/s bulunur.
• Su en hızlı yatağın en derin kesiminde, yüzeyin hemen altında akar; kıyı ve tabanda sürtünme hızı düşürür.
• Horton modeline göre yüzeysel akış, yağış şiddeti sızma kapasitesini aştığında oluşur.
• Yamaçta akış biçimleri: derin sızmayla yer altı akışı, sığ yanal ilerleyen yüzey altı akışı, yüzeysel akış.
• Hidrograf debinin zamanla değişimini gösterir; yükselme, tepe, çekilme ve taban akışı bölümleridir. Akım hızı ve gecikme zamanı şekil belirleyen öğe değildir.
• Drenaj yoğunluğu toplam akarsu uzunluğunun havza alanına oranıdır (400 / 200 = 2).
• Strahler sisteminde derece ancak aynı dereceli iki dizin birleşince artar.

Göller

• Tabanı deniz seviyesinin altında kalan göl çanaklarına kriptodepresyon denir; Baykal en derin örnektir.
• Alüvyon seti gölü, kolların getirdiği gereçlerin ana yatağı tıkamasıyla oluşur.
• Hazar Gölü tektonik kökenlidir, buzul gölü değildir.
• Suyun yoğunluğu +4 °C'de en yüksektir; yüzey +4 °C altına inerse ters tabakalaşma görülür.
• Göl sıcaklığını enlem, yükselti, karasallık ve derinlik etkiler; ülke farkı etkilemez.

Taşkınlar

• Taşkın, akarsuyun yatağından taşarak çevreye zarar vermesidir.
• Fay hatları (yanal atımlı fay) taşkın etkeni sayılmaz; bitki örtüsü akışı yavaşlatıp riski azaltır.
• Frekans analizi geçmiş kayıtlarla gelecekteki taşkınların tekrarlanma sıklığını verir; uzun yıllık veri gerekir.
• Kullanılan dağılımlar: Gumbel, Normal, Log-Normal, Log-Pearson Tip III.
• Taşkın tehlike analizinde su derinliği ve su hızı gerekir.
• Bulutlu havada haritalama SAR radar uydularıyla yapılır; ASTER radar değildir.

SYM, CBS ve uzaktan algılama

• SYM enterpolasyonunda TIN, IDW, Spline ve ANUDEM kullanılır; Thiessen yağış içindir.
• Fill işlemi yapay çukurları doldurarak akışın kesintisiz ilerlemesini sağlar.
• Akarsu ağı sırası: SYM, düzeltilmiş SYM, akış yönü, akış toplanma, akarsu ağı.
• D8 yönteminde sekiz yön 1'den 128'e kodlanır; Güneybatı 8, Kuzeybatı 32'dir.
• NDSI yeşil bant ile kısa dalga kızılötesi bandı kullanır.

Havza morfometrisi

Havzanın çizgisel, alansal ve rölyef özelliklerinin sayısal ölçülmesidir.

Serbest akifer

Üst sınırı su tablası olan, yağışla serbestçe beslenen taban suyu tabakasıdır.

Su tablası

Suya doygun zonun üst yüzeyidir; zamanla değişir.

Kriptodepresyon

Yüzeyi deniz seviyesinin üstünde, tabanı altında kalan göl çanağıdır.

Hipsometrik yöntem

Ortalama yağışı yükselti kuşaklarına göre hesaplayan yöntemdir.

Hidrograf

Akarsu debisinin zamana göre değişim grafiğidir.

Debi

Birim sürede kesitten geçen su miktarıdır; Q = A × V.

Horton yüzeysel akışı

Yağış şiddetinin sızma kapasitesini aşmasıyla oluşan akıştır.

Orografik yağış

Nemli havanın yükselti karşısında yükselip bıraktığı yağıştır.

GLEAM

Buharlaşmayı uydu verileriyle kestiren modeldir.

Alüvyon seti gölü

Kolların getirdiği alüvyonun ana yatağı kapatmasıyla oluşan göldür.

• Yanlış olanı soran sorularda seçenekleri tek tek ölç; sabit su tablası, iki oksijenli su ve yalnız sıvı-gaz hâli gibi ifadeler tipik yanlışlardır.
• Thornthwaite yağış yayma yöntemi değildir; Thiessen ise SYM enterpolasyonu değil, yağış yöntemidir.
• Gecikme zamanı, akım hızı gibi okunan ya da hesaplanan değerler ile grafiğin öğelerini karıştırma.
• Basit rejimde tek etmen, karmaşık rejimde birden fazla etmen belirleyicidir.
• Hesap sorularında formülleri hatırla: debi = alan × hız, drenaj yoğunluğu = uzunluk / alan, su tablası = arazi kotu - derinlik.