AUZEF İnsan Hakları ve Demokratikleşme Çıkmış Sorular

Ders, insan haklarının kavramsal temellerini, kuşaklara göre sınıflandırılmasını, 1982 Anayasası'ndaki güvenceleri ve sınırlama rejimini ele alır. Ayrıca demokrasi kuramları, seçim ve siyasi katılım ile uluslararası ve bölgesel koruma mekanizmaları işlenir.

Hak kavramı, kuşaklar ve sınıflamalar

• Hak, hukuk düzeninin kişiye tanıdığı yetkidir; ihlalinde yargı yoluyla korunması istenebilir.
• Doğal hukuka göre haklar devletten önce vardır; devlet bunları vermez, yalnızca tanır ve korur.
• Karel Vasak hakları kuşaklara ayırmıştır: birincisi kişisel ve siyasal, ikincisi sosyal-ekonomik-kültürel, üçüncüsü dayanışma hakları.
• Çevre, barış ve gelişme hakkı üçüncü kuşaktadır; sendika ve sosyal güvenlik ikinci kuşaktadır.
• Georg Jellinek hakları negatif, pozitif ve aktif statü hakları olarak ayırmıştır.
• Negatif haklarda devletten beklenen karışmamaktır; özel hayat, konut dokunulmazlığı ve ifade özgürlüğü bu gruptadır.

Hakların sınırlanması ve durdurulması

• Olağan dönemde temel haklar yalnızca kanunla sınırlanabilir; yönetmelik, genelge veya kararnameyle sınırlama yapılamaz.
• Sınırlama ölçütleri: meşru sebep, demokratik toplum düzeni, ölçülülük ve hakkın özüne dokunmama.
• Ölçülülük, aracın amaca elverişli ve gerekli olmasını ister; özün korunması ilk kez 1961 Anayasası'nda görülmüştür.
• Haklar yalnızca savaş, seferberlik ve olağanüstü hâlde durdurulabilir; siyasi kriz bu hâllerden değildir.
• Durdurmada bile maddi-manevi bütünlük, din ve vicdan özgürlüğü, geriye yürümezlik ve masumiyet karinesine dokunulamaz.
• Temel haklara ilişkin milletlerarası antlaşma ile kanun çelişirse antlaşma hükmü uygulanır.

Kişi hürriyeti ve 1982 Anayasası güvenceleri

• Yakalanan kişi, mahkemeye götürme süresi hariç, 48 saat içinde hâkim önüne çıkarılır; toplu suçlarda gözaltı en çok 4 güne uzar.
• Tutuklu yargılanma zorunlu değildir; tutuklama koşullara bağlı bir tedbirdir.
• Konut dokunulmazlığı özel hayat kapsamındadır; giriş ve arama kural olarak hâkim kararıyla yapılır.
• Kanuni hâkim güvencesi, mahkemenin olaydan önce kanunla belirlenmiş olmasını ister.
• Yurt dışına çıkış yalnızca suç soruşturması veya kovuşturması nedeniyle hâkim kararıyla kısıtlanabilir.
• Ölüm cezası 2004 değişikliğiyle kaldırılmıştır; terör suçlarında da verilemez.
• Toplanma silahsız ve saldırısız olmalıdır; dernek kurmak ön izne bağlı değildir.

Vatandaşlık, siyasi haklar ve seçimler

• Seçme, seçilme ve siyasi faaliyet hakları kural olarak yalnızca vatandaşlara aittir.
• Milletvekili seçilme yaşı 2017 değişikliğiyle 18'e indirilmiştir.
• Silah altındaki er ve erbaşlar, askeri öğrenciler ve hükümlüler oy kullanamaz; tutuklular kullanabilir.
• Oy genel, eşit, gizli ve bireyseldir; vekâletle oy kullanılamaz.
• Yüksek Seçim Kurulu üyelerini Yargıtay ve Danıştay genel kurulları seçer.
• Siyasi parti kurmak ön izne bağlı değildir; memurlar, hâkimler ve silahlı kuvvetler mensupları üye olamaz, yükseköğretim öğrencileri olabilir.
• Kamu görevlilerinin toplu sözleşme uyuşmazlığını Kamu Görevlileri Hakem Kurulu çözer.

Demokrasi kuramları ve geçiş

• Doğrudan demokside halk kararları aracısız verir; çoğulcu demokraside azınlık hakları da güvence altındadır.
• Militan demokrasi, kendini yıkmak isteyenlere karşı korunur; partilere yasak getirilmesi ve kapatma buna örnektir.
• Normatif teori demokrasinin olması gereken hâlini, ampirik teori uygulamadaki işleyişini inceler.
• Müzakereli geçişte eski rejim ve muhalefet uzlaşarak demokrasiye geçişi birlikte belirler.
• Çift meclisli yasama demokratik toplumun zorunlu gereği değildir.
• Laik düzende devlet inançlar karşısında tarafsızdır; dini kurallar hukukun kaynağı sayılmaz.

Anayasa Mahkemesi ve ulusal koruma yolları

• Bireysel başvuru 2010 değişikliğiyle gelmiştir; iç yollar tükendikten sonra 30 gün içinde yapılır.
• Başvuruya konu hak hem Anayasa'da hem İHAS ve protokollerinde yer almalıdır; her hak başvuruya konu olamaz.
• Kabul edilebilirlik incelemesini komisyonlar yapar.
• Kişiler kanunlara karşı doğrudan iptal davası açamaz; kamu denetçisi, TBMM ve idareye başvurabilir.
• Bilgi Edinme Kanunu'nda istihbarat, devlet sırları ve adli soruşturma bilgileri istisnadır; imar planları istisna değildir.
• Devletin yükümlülükleri saygı, koruma ve yerine getirmedir; hakları üçüncü kişilere karşı korumak pozitif yükümlülüktür.

Avrupa düzeni: İHAS ve AB

• İHAS, 1950'de Avrupa Konseyi çatısında kabul edilmiş bölgesel belgedir; AB'ye ait değildir, ABD taraf değildir.
• Sözleşme ağırlıkla medeni ve siyasi hakları korur; grev ve lokavt Avrupa Sosyal Şartı'ndadır.
• 15. madde olağanüstü hâlde yükümlülüklerden ayrılmayı sağlar; işkence yasağı gibi mutlak haklar dışarıdadır.
• İHAM kanun iptal edemez; Daire kararı için 3 ay içinde Büyük Daire'ye havale istenebilir.
• Kamu tüzel kişileri İHAM'a bireysel başvuru yapamaz; kararların uygulanmasını Bakanlar Komitesi izler.
• Ölüm cezası 6 Nolu Protokol ile barış döneminde, 13 Nolu Protokol ile her hâlde yasaklanmıştır.
• 4 Nolu Protokol yabancıların toplu sınır dışını yasaklar ve yerleşme-seyahat özgürlüğünü getirir.
• AB'nin kendi belgesi 2000 tarihli Temel Haklar Şartı'dır; Kopenhag siyasi kriterleri 1993'te belirlenmiştir.

BM ve diğer uluslararası mekanizmalar

• Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesini İnsan Hakları Komitesi denetler; ekonomik-sosyal-kültürel haklar ayrı sözleşmededir.
• Evrensel Dönemsel Değerlendirme, BM İnsan Hakları Konseyi'nde devletlerin dönemsel gözden geçirilmesidir.
• Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma Statüsü'ne dayanır, 2002'den beri Lahey'dedir.
• UCM soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçuna bakar; terörizm kapsam dışıdır.
• 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi Fransa'da yayımlanmıştır.
• Amerikalılar arası Sözleşmeyi OAS hazırlamıştır; Afrika Şartı üç kuşak hakkı birlikte düzenler.
• ODIHR, AGİT'in insan hakları ve seçim izleme organıdır; Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi azınlıklara self-determinasyonla devlet kurma hakkı tanımaz.

Hakkın özü

Sınırlamanın hakkı kullanılamaz hâle getirmemesini sağlayan güvencedir.

Ölçülülük

Sınırlama aracının amaca uygun ve amaç bakımından gerekli olması ilkesidir.

Pozitif yükümlülük

Devletin hakları üçüncü kişilerin müdahalesine karşı korumak için aktif önlem alma ödevidir.

Negatif haklar

Devletin karışmamasıyla gerçekleşen, bütçe veya hizmet gerektirmeyen haklardır.

Kanuni hâkim güvencesi

Davaya bakacak mahkemenin olaydan önce kanunla belirlenmiş olması şartıdır.

Militan demokrasi

Demokrasinin kendini ortadan kaldırmak isteyen hareketlere karşı koruma araçları geliştirmesidir.

Çoğulcu demokrasi

Azınlık görüş ve topluluklarının da anayasal olarak korunduğu demokrasi anlayışıdır.

Müzakereli geçiş

Eski rejim ile muhalefetin uzlaşarak yürüttüğü demokrasiye geçiş türüdür.

Kopenhag kriterleri

AB adaylarından beklenen demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve azınlık koruması şartlarıdır.

Roma Statüsü

Uluslararası Ceza Mahkemesini kuran, mahkemenin anayasası sayılan belgedir.

Evrensel Dönemsel Değerlendirme

BM üyesi devletlerin insan hakları durumunun düzenli aralıklarla incelendiği sistemdir.

• Karel Vasak hakları kuşaklara, Georg Jellinek ise statülere ayırır; bu iki ismi karıştırmamak gerekir.
• Avrupa Konseyi'ne ait İHAS ile AB'ye ait Temel Haklar Şartı birbirinden ayrılmalıdır.
• Temel hakları durdurma (m.15) ile sınırlama (m.13) farklıdır: durdurma yalnızca savaş, seferberlik ve olağanüstü hâlde olur, sınırlama kanunla yapılır.
• Sendika, sosyal güvenlik ve asgari ücret ikinci kuşaktır; özel hayat ve ifade özgürlüğü birinci kuşaktır.
• Soruda yer alan sayılar ayrı tutulmalıdır: 48 saat, 4 gün, 3 ay (Büyük Daire), 30 gün (bireysel başvuru).