AUZEF İnsan Hakları ve Sosyal Hizmet Çıkmış Sorular

Ders, insan kavramının kökeninden başlayarak insan haklarının özelliklerini, öznesini, kuşaklarını, tarihsel gelişimini ve uluslararası belgeleri ele alır; ayrıca İslam geleneğindeki hak anlayışına değinir.

İnsan ve varlık anlayışı

• İnsan sözcüğünün unutkanlık ve uyum sağlama (ünsiyet) anlamlı iki kökten türediği ileri sürülür.
• Mâ hulika leh ilkesine göre her varlık, yaratılış amacına uygun biçimde varlığını sürdürür.
• Ebu Hanife fıkhı, kişinin lehine ve aleyhine olan hak ve sorumlulukları bilmesi diye tanımlar.

Kur’an’da inanç özgürlüğü

• 88:21-22. ayetlere göre Elçi’nin görevi yalnızca öğüt vermektir; baskı kurucu değildir.
• Dinden dönenler için dünyevi bir yaptırım öngörülmez; hesapları Allah’a bırakılır.

İnsan haklarının nitelikleri ve öznesi

• İnsan hakları doğuştan gelir, evrenseldir, bireye aittir ve temel niteliktedir; muğlaklık bir özellik değildir.
• Evrensellik, zaman, mekân ve kimlik ayrımı olmadan herkesin haklara sahip olması demektir.
• Hakların öznesi topluluklar değil, bireylerdir.

Devletin ödevleri

• Devletin ödevleri: tanıma, koruma, dokunmama ve temin etme; tedavi bunlar arasında sayılmaz.
• Dokunmama ilkesi gereği devlet, hükümet politikalarını eleştirme özgürlüğüne müdahale edemez.
• Diğer bazı alanlarda devlet hakları sınırlayabilir.

Hak kuşakları

• Birinci kuşak haklar bireyi doğrudan korur; çevre hakkı bu kuşakta yer almaz.
• İkinci kuşak, sosyal ve ekonomik haklardır; eğitim, dinlenme ve sosyal haklar buraya girer.
• Üçüncü kuşak, kolektif ve dayanışmaya dayalı haklardır; çevre hakkı bunlardandır.

Tarihsel gelişim ve Batı belgeleri

• Magna Carta Libertatum 1215’te İngiltere’de imzalanmıştır; Batı kökenli hak belgelerinin temeli sayılır.
• Doğal haklar anlayışı, bireysel özgürlüğü esas alan liberalizmin doğmasına zemin hazırlamıştır.
• İnsan hakları sorunu evrensel düzeyde 2. Dünya Savaşı sonrasında gündeme gelmiştir.

Uluslararası sözleşmeler

• BM İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi 1948’de kabul edilmiştir.
• 1966’da imzaya açılan iki bağlayıcı sözleşmeyi Türkiye 2003’te onaylamıştır.
• Kadına Karşı Ayrımcılığın Önlenmesine Dair Sözleşme, tek konuyu düzenleyen sözleşme örneğidir.
• Irk, din, dil ve inanç ayrımı yapma iddiası, AB ve BM sözleşmelerine yöneltilen eleştiriler arasında sayılmaz.

İslam’ın ilk dönemi

• İlk dönemin temel hak belgeleri sayılırken Hisbe Teşkilatı yer almaz.
• Hisbe, belge değil, çarşı ve pazar denetimi yapan bir kurumdur.

Mâ hulika leh

Bir varlığın yaratıldığı amaç; varlıklar bu amaca uygun sürer.

Fıkıh (Ebu Hanife)

Kişinin lehine ve aleyhine olan hak ve sorumlulukları bilmesi.

Evrensellik

Hakların zaman, mekân ve kimlik farkı gözetmeden herkese ait olması.

Dokunmama ödevi

Devletin bazı özgürlük alanlarına, örneğin politika eleştirisine müdahale etmemesi.

Birinci kuşak haklar

Bireyi devlete karşı doğrudan koruyan haklar.

İkinci kuşak haklar

Sosyal ve ekonomik haklar; eğitim ve dinlenme gibi.

Üçüncü kuşak haklar

Kolektif ve dayanışmaya dayalı haklar; çevre hakkı gibi.

Magna Carta Libertatum

1215’te İngiltere’de imzalanan Büyük Özgürlük Fermanı.

Doğal haklar

İnsanın doğuştan sahip olduğu haklar anlayışı; liberalizmin zeminidir.

Hisbe

Çarşı ve pazar denetimi yapan kurum; hak belgesi değildir.

• Kuşakları karıştırma: çevre hakkı üçüncü, eğitim ve dinlenme ikinci kuşaktır.
• Devletin dört ödevi tanıma, koruma, dokunmama ve temin etmedir; tedavi listede yoktur.
• İnsan hakları öznesi bireydir; muğlaklık özellik değildir.
• Hisbe belge değil kurumdur; Magna Carta ise Batı belgelerinin temelidir.