AUZEF Kent Sosyolojisi Çıkmış Sorular

Kent Sosyolojisi dersi, kentin tarihsel doğuşunu, klasik ve çağdaş kuramsal yaklaşımları (ekoloji, Weberci, Marxçı) ile yoksulluk, konut, soylulaştırma ve kentsel dönüşüm gibi güncel kent sorunlarını ele alır.

Kentin doğuşu ve klasik düşünürler

• Kent yalnızca modern çağa özgü değildir; tarım devrimiyle artı ürünün bölüştürülmesi ve denetlenmesi ihtiyacı kentleşmeyi doğurmuştur.
• Gordon Childe bu büyük dönüşümü kentsel devrim diye adlandırır; yazı, vergi ve uzmanlaşma bu dönemin göstergeleridir.
• Marx kenti kapitalist üretim biçimi, Weber egemenlik yapısı, Durkheim iş bölümü ekseninde ele alır.
• Modern kentte akrabalık gibi birincil bağlar zayıflar, resmî ve ikincil ilişkiler öne çıkar.

Simmel ve Wirth

• Simmel kentleşmenin sorunlarını kentli yaşam tarzı ve kişilik ekseninde inceler; Metropol ve Tinsel Hayat temel metnidir.
• Metropolde ilişkiler anonim, rasyonel ve hesaplanabilirdir; özgecilik bu niteliklerden değildir.
• Uzmanlaşma bireyi eşsiz kılar ama başkalarına bağımlılığı artırır.
• Simmel biçimsel sosyolojinin kurucusudur; toplumu etkileşim biçimleri olarak görür.
• Wirth kenti nüfus büyüklüğü, yoğunluk ve heterojenlikle tanımlar; Yahudi göçmenler üzerine The Ghetto çalışmasını yapmıştır.

Chicago Okulu ve kent ekolojisi

• Kent ekolojisi 20. yüzyılın ilk yarısında egemen paradigmaydı; 1950'lerden sonra etkisi azalmıştır.
• Darwin ve Spencer'dan, Park aracılığıyla Simmel'den etkilenmiştir; Marx bu çerçevede yer almaz.
• Kent, rekabet ve istila süreçleriyle doğal bölgelere ayrılan bir yapı olarak görülür.
• Burgess ve McKenzie ortak merkezli daireler modelini geliştirmiştir: merkezde iş alanı, dışta üst gelirlilerin banliyösü yer alır.
• 1960'lardan sonra kentsel hareketler ve Marksist okumalarla alan yeniden canlanmıştır.

Weberci yaklaşım

• Rex ve Moore konut sınıfları kuramını Weber'in yaşam şansı kavramına dayandırır.
• Rex ve Moore'un rekabet alanları konut kullanımı ve kullanılmayan binalardan yararlanmadır; burjuva-işçi rekabeti bunlardan değildir.
• Pahl kent yönetimciliği kuramında yöneticileri kapı bekçisi sayar; Weber'in güç ve bürokrasi çözümlemelerinden yararlanır.
• Bu kurama göre belirleyici olan seçimler değil, yöneticilerin koyduğu kısıtlamalardır.
• Weberci yaklaşım kentsel aktörlerin davranış ve tercihlerine bakar.

Marxçı yaklaşım

• Castells kent sorunlarını sınıf, çatışma ve siyaset temelinde çözümler.
• Kent giderek üretim değil tüketim mekânıdır; emeğin yeniden üretimi ortak tüketimle sağlanır.
• Konut, ulaşım, eğitim çevresinde doğan kentsel toplumsal hareketler kapitalizme karşı geniş kitleleri harekete geçirebilir.
• Castells kent sosyolojisini tüketim sosyolojisiyle özdeş saymaz.
• Marxçı görüş kenti kapitalizmin yayılması ve yıkılması için siyasal özne sayar.
• Kapitalizmle birlikte mekân ve arazi metalaşmış, alınıp satılır olmuştur.

Yoksulluk ve sosyal dışlanma

• Mutlak yoksulluk temel ihtiyaçları karşılayamamaktır; göreli yoksulluk ortalama yaşam standardının belirgin altında kalmaktır.
• Modern yoksulluk kent mekânında ortaya çıkar ve görünür olur; sosyal dışlanma en çok orada izlenir.
• Sosyal dışlanmanın boyutları ekonomik, kültürel, politik ve mekânsaldır; yalnızca bölüşüm sorunu değildir.
• Kırsal yapıların çözülmesi ve kentlere göç modern yoksulluğun kaynaklarındandır.
• Türkiye'de öncü çalışmalar Nöbetleşe Yoksulluk ve Türkdoğan'ın Yoksulluk Kültürüdür; Nöbetleşe yoksulluk cemaat temelli dayanışma ağlarına dayanır.

Konut, gecekondu ve soylulaştırma

• Konut sorunu 19. yüzyılın ilk yarısından beri kentlerin başlıca sorunlarındandır; en çok alt ve orta gelirliler etkilenir.
• Gelişmemiş ülkelerde sorun daha çok enformel yollarla, gelişmiş ülkelerde formel politikalarla çözülür.
• Gecekondu bölgelerinde dayanışma genellikle güçlüdür; barınma ihtiyacının karşılanamaması gecekondulaşmayı artırmıştır.
• Soylulaştırma mülkiyetin ve sosyal sınıfın değişmesidir; süreci çoğunlukla sanatçı gibi profesyoneller başlatır.
• Aşamalar: konutların rehabilite edilmesi, yer değiştirmelerin başlaması, fiyat artışıyla yer değiştirmenin zorunlu hâle gelmesi.
• Rezidanslar konutun yatırım aracına dönüşmesinin örneğidir.

Kentsel dönüşüm ve küreselleşme

• Kentsel dönüşüm II. Dünya Savaşı sonrasında kentleri yeniden canlandırma ihtiyacından doğmuştur.
• Dönüşüm mekânın tanımlanmasıyla başlar; 19. yüzyılda sefalet yuvası, 20. yüzyılda çöküntü bölgesi denmiştir.
• Güvenlik hedefi doğal afetler, emniyet ve tarihî korumayı kapsar.
• Eleştirel görüşe göre teknik ve rasyonel amaçlar öne çıkar, insani hedefler ihmal edilir.
• Haussmann Paris'te yoksulları merkez dışına süren dönüşümün simgesidir.
• 1980'lerden itibaren dönüşümü küreselleşme ve neoliberalleşme yönlendirir; kentler arası bağlar ve eşitsizlikler artmıştır.

Kentsel devrim

Childe'ın, neolitik devrimi izleyen nüfus, uzmanlaşma ve kent-devlet dönüşümüne verdiği ad.

Ortak tüketim

Castells'e göre emeğin yeniden üretimi için gerekli, kentsel mekânda sunulan kolektif hizmetler.

Konut sınıfları

Rex ve Moore'un, konuta erişim farklarıyla kentsel eşitsizliği açıkladığı kuram.

Yaşam şansı

Weber'e ait kavram; bireyin piyasadaki konumunun diğer fırsatlarını belirlemesi.

Kapı bekçisi

Pahl'a göre kentsel kaynakları dağıtan yönetici ve profesyoneller.

Sosyal dışlanma

Kişilerin yoksulluk ve ayrımcılık yüzünden toplumsal yaşama katılamaması.

Soylulaştırma

Çöküntü alanının iyileştirilmesiyle mülkiyetin ve sosyal sınıfın değişmesi.

Nöbetleşe yoksulluk

Yoksulluğun, her grubun sonrakilerden rant sağlamasıyla kuşaklar arası devredilmesi.

Mutlak ve göreli yoksulluk

Birincisi temel ihtiyaçlardan yoksunluk, ikincisi ortalamanın belirgin altında kalmadır.

Kent dokusu

Merrifield'in Yeni Kent Sorunu kitabında kentin çelişkili yapısını anlatmak için kullandığı terim.

Mekânsal pratik

Lefebvre'in, gündelik yaşamın pratik boyutunu anlatan kavramı; mekânın temsili uzmanların, temsilin mekânı kullanıcıların mekânıdır.

• Marksist çizgi: Castells, emeğin yeniden üretimi, ortak tüketim. Weberci çizgi: Rex, Pahl, yaşam şansı, kapı bekçisi. Bu eşleşmeler sık karıştırılır.
• Chicago Okulu etkisini 1950'lerde yitirmeye başlamıştır, 1980'lerde değil; Marx bu okulun kaynakları arasında yoktur.
• Çoğu soruda genelleyici ifadeler (bütün kentler, her zaman, hiç) yanlış şıktır.
• Gecekondu dayanışmayı zayıflatmaz; yap-satçılık 19. yüzyıla ait değildir; zorunlu yer değiştirme yerel halkın talebi değildir.