AUZEF Klasik Türk Düşüncesi Çıkmış Sorular

Klasik Türk Düşüncesi dersi, Türklerin İslam öncesi inanç ve devlet anlayışından Osmanlı'ya uzanan düşünce mirasını; evren tasavvuru, değerler, kurumlar, tarih düşüncesi ve İslam düşüncesindeki akım ve düşünürler çerçevesinde ele alır.

Kültür, değer ve kurumlar

• Toplumun tepkilerini anlamak için sahip olduğu değerlere bakılır; değerler toplumsal düşüncenin dayanağıdır.
• Kurumlar ihtiyaçlardan doğar ve toplumun sorunlarına kendi alanlarında çözüm üretir.
• Kültürün sürekliliğini en çok gelenekler, görenekler ve törelerin kuşaktan kuşağa aktarılması sağlar.
• Toplum, sorun çözme yeteneği sürdüğü sürece varlığını korur.
• Düşüncenin güvenilir olması üretimde kullanılan yöntem unsurlarına bağlıdır; eleştiri hataları ayıklayarak ilerletir.

Evren tasavvuru ve tarih düşüncesi

• Evren tasavvuru, insanın kökenini, tarihini ve geleceğini en geniş çerçevede açıklayan kuramsal temeldir.
• Tarih düşüncesi, toplumun kökenini ve kurumlarını evren tasavvuru içinde nedensel biçimde açıklar.
• Kabile kültürlerinde köken efsanesi tarihçilik işlevi görür; mitolojide kurallar ilk atadan türetilir.
• Doğum ve ölüm üzerine düşünmek insanda öz-bilinç oluşturur.
• Geleneksel tarihçilikte en çok işlenen konu siyasettir.

İslam öncesi Türk inancı

• Evren üç katlıdır: Gök, Yeryüzü, Yer altı; kutsal dağ bu katmanları birleştiren eksendir.
• Tengri sözcüğünü ilk kullananlar Hunlardır; güçlü Tanrı anlayışı imparatorluk dönemlerinde belirginleşir.
• Kut, Gök Tanrı'nın kağana verdiği ilahi yetkidir ve hükümdarın meşruiyetini sağlar.
• Töz, ölen önder ve kamların ruhunu temsil eden kutsal simgedir; mezar ölüye özgü küçük evren sayılır.
• Oğuz Kağan Efsanesi dünya devleti ülküsünü yansıtır.
• Ozanlar büyücü öncüllerinden, duygularını ayinlerden bağımsız dile getirmeleriyle ayrılır; kam İslam'dan sonra dervişe dönüşmüştür.

Devlet, adalet ve siyasetname geleneği

• Kutadgu Bilig, Karahanlılar döneminde Yusuf Has Hacib'in yazdığı ilk Türk siyasetnamesidir; Kün Togdı, Ay Toldı, Ögdülmiş ve Odgurmış kişileri arasındaki konuşmalarla işlenir.
• Üç ayaklı taht, toplumsal düzenin dengesini simgeler.
• Dîvânu Lugati't-Türk de Karahanlılar dönemi eseridir ve Kaşgarlı Mahmud'a aittir.
• Zulüm düzeni çökertir; hükümdarın ilgisizliği, yöneticilerin güçsüzlüğü ve halkın açgözlülüğü zulme yol açar.
• Hükümdar devleti temsil eder; gelişmemiş kurumlar yüzünden adaletli hükümdar eski kültürlerde çok önemliydi.
• Farabi Erdemli Şehir'de ideal reisin akıl ve ahlakta kusursuz olmasını savunur.
• İbn Haldun asabiyet kavramıyla devletlerin yükseliş ve çöküşünü açıklar.

İslam düşüncesinin doğuşu ve akımlar

• Bilme eylemi Tanrı ile başlar; bilmenin asıl hedefi Tanrı'yı bilmektir (marifetullah).
• Hz. Peygamber'in vefatı sonrası halifelik tartışmaları ayrışmaların başlangıcıdır.
• Hz. Osman'ın öldürülmesi Büyük Fitne'yi başlatmış, Haricilik, Mürcie, Mutezile gibi akımlar doğmuştur.
• İsyancılar Hz. Osman'ı akraba kayırma ve adaletsiz paylaşımla suçlamıştır.
• Nakilciler aklın hata yapacağı gerekçesiyle nakli savunur; İslam vahye dayandığı için nakilcilik ağır basmıştır.
• Selefilik tutuculuğu, Mutezile akılcılığı temsil eder; Ehli Sünnet vahiy temelli toplum yapısını sürdürmeyi amaçlar.
• İçtihat kapısının kapandığı görüşü, geçmiş büyüklere ve geleneğe bağlılığa dayandırılır.

Filozoflar, kelam ve tasavvuf

• Gazali Tehâfütü'l-Felâsife'de filozofları âlemin ezeliliği, Tanrı'nın tikelleri bilmemesi ve bedensel dirilişin olmaması yüzünden tekfir etmiştir.
• İbnü'l Arabi vahdet-i vücut anlayışının sistemleştiricisidir; Yunus Emre'nin düşüncesi de bu anlayışla şekillenmiştir.
• Tasavvufta masivaullahı gönülden atmak dervişliktir; kendini bilmek Tanrı'yı tanımaya götürür.
• Ölmeden önce ölmek, nefsi terbiye edip manevi yenilenmeyi anlatır.
• Âşık Paşa'nın eseri Garipname'dir; sade Türkçe ile yazılmış mesnevidir.
• Fıkıh, mükelleflerin davranışlarına dair şer'i hükümleri konu alır ve ibadetleri içerir.

Osmanlı düşüncesi ve kurumları

• Kamu alanında örfi hukuk, kişisel konularda şer'i hukuk uygulanmıştır.
• Ulema idari ve hukuki işleri yürütür, halkın itikadının bozulmasını önler; Şeyhülislam fetva yetkisine sahiptir.
• Medreseye kimliğini fıkıh kazandırmıştır.
• Kâtip Çelebi felsefe başlığında matematik, mantık ve fiziği toplar; Taşköprülüzade'ye göre ilmin kaynağı akıldır.
• Naima devletleri canlılar gibi evrelerden geçen varlıklar sayar; Osmanlı'nın güçlü bünyesi olgunluğu uzatmıştır.
• Osmanlı tarihçileri meşruiyeti Oğuz Kağan soyuna dayandırmış, şairler üzerine çalışmış; tarihçilikte eleştiri yetersizdir.

Kut

Gök Tanrı'nın hükümdara veya hanedana verdiği ilahi yönetme yetkisi ve talih.

Töz (tös)

Ölen önder ve kamların ruhunu temsil eden kutsal simge.

Asabiyet

İbn Haldun'a göre topluluğu bir arada tutan ve devlet kurduran grup dayanışması.

Evren tasavvuru

Bir toplumun varlığı, zamanı, Tanrı'yı ve insanı kavrayışını gösteren kapsamlı düşünsel çerçeve.

Tarih düşüncesi

Toplumun kökenini ve kurumlarını evren tasavvuru içinde nedensel olarak açıklama.

Vahdet-i vücut

Gerçek varlığın yalnız Allah olduğu, diğer her şeyin O'nun isim ve sıfatlarının yansıması olduğu öğreti.

Marifetullah

Allah'ı tanımak; klasik İslam düşüncesinde bilmenin en yüce amacı.

Fıkıh

Mükelleflerin davranışlarına ilişkin şer'i hükümleri bilme; İslam hukuku ilmi.

Örfi hukuk

Padişah fermanları ve kanunnamelere dayanan, kamu işlerinde uygulanan hukuk.

Mersiye

Ölenin erdemlerini öven manzum eser; halk edebiyatındaki karşılığı ağıttır.

Fetva

Şeyhülislamın bir işin şeriata uygunluğuna dair bildirdiği hüküm.

• Kut (Tanrı'nın verdiği yetki) ile töz (ruh simgesi) ve kam ile derviş karıştırılmamalı.
• Gazali filozofları eleştirir ve tekfir eder; Farabi, İbn Sina ise eleştirilen Meşşai filozoflardır.
• Kutadgu Bilig (siyasetname) ile Dîvânu Lugati't-Türk (sözlük) aynı dönemin farklı eserleridir.
• Selefilik tutucu, Mutezile akılcı uçtur; nakilciler aklı hataya açık görür.
• Osmanlı'da şahsi konularda şer'i, kamu alanında örfi hukuk geçerlidir.