AUZEF Osmanlı Diplomasi Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı Devleti'nin kuruluştan Cumhuriyet'in başına kadar dış ilişkilerini, diplomatik kurumlarını, görevlilerini ve önemli antlaşmalarını işler. Klasik dönemdeki tek taraflı anlayıştan, karşılıklılığa dayanan daimi elçilik düzenine geçiş ana çizgidir.

Diplomasinin temelleri ve eski örnekler

• Diplomasi, devletler arası ilişkilerin savaşa başvurmadan, müzakere ve uzlaşmayla yürütülmesidir.
• Ad hoc diplomaside elçi belirli bir iş için gider, görev bitince geri döner; sürekli elçilikler 15. yüzyılda İtalya'da yaygınlaştı.
• Eski Yunan'da müzakereler halka açıktı; elçi dokunulmazlığı ilkesi de orada gelişti.
• Hz. Peygamber döneminde karşılıklılık gereği elçilerin malları gümrükten muaftı.
• Gazneliler'de elçileri resuldar karşılardı; Büyük Selçuklu protokolü Oğuz geleneğine dayanırdı.
• Nizamülmülk'ün Siyasetname'sinde elçide aranan nitelikler sayılır, ancak belirli sayıda yabancı dil şartı yoktur.
• 1648 Westphalia ile güç dengesi, 1815 Viyana Kongresi ile diplomatik rütbeler ve Avrupa uyumu şekillendi.

Klasik dönem kurumları ve görevlileri

• Divan-ı Hümayun'da nişancı, tuğra çekip ferman, berat ve ahidnameleri hazırlardı.
• İş yükü artınca dış yazışmaları reisülküttap üstlendi; zamanla fiilen dışişleri bakanı gibi oldu.
• Rami Mehmet Paşa'nın Karlofça başarısı reisülküttapların yükselişini başlattı.
• Baştercüman, Divan tercümanlarının en çok dil bilen üyesiydi; tercümanlık bir dönem Fenerli Rum ailelerindeydi.
• Beylikçi Kalemi antlaşma, ahidname, ferman gibi üst düzey belgeleri saklardı; pasaport bunlardan değildi.
• Elçiler müslüman ülkelere ilmiye sınıfından seçilir, fevkalade elçilerde mümkünse Enderun mezunları tercih edilirdi.

Klasik dönem protokol ve uygulamaları

• Mihmandar, sınırdan gelen elçileri karşılar, konaklama ve yolculuklarını düzenlerdi.
• Heyetler sınırda kurulan müzakere çadırında buluşurdu.
• Beylerbeyi rütbesinde elçi, kalabalık görünmek için kapı halkını da götürürdü.
• Elçilere Elçi Hazinesi'nden süslü hançer, kumaş, kaftan verilirdi.
• Padişah, Alay Köşkü'nden elçilik heyetlerinin geçişini izlerdi.
• Elçilik binaları genelde Galata yönündeydi; surlar içinde yalnız İran'a izin verildi.
• Tevkii Abdurrahman Paşa Kanunnamesi protokol kurallarını düzenler.

Ahidnameler, kapitülasyonlar ve ilk dönem

• Ahidnameler padişahın tek taraflı lütfu sayılırdı ve devlet güçlüyken üstünlük göstergesiydi.
• Kanuni, Şarlken'e karşı denge için 1536'da Fransa'ya ahidname verdi.
• III. Murat'ın 1592 ahidnamesiyle Levant Company ayrıcalık kazandı.
• 1740'ta Villeneuve'ün çabasıyla Fransa'ya verilen ahidname kapitülasyonları kalıcı yaptı.
• İstanbul'un fethinden sonra 1454'te ilk elçiliği Venedik açtı.
• Çimpe Kalesi, Süleyman Paşa tarafından diplomatik yolla alınarak Rumeli'ye geçişte üs oldu.
• Sokollu Mehmet Paşa, II. Selim döneminde denge siyasetini yürüttü; II. Bayezıt, Cem Sultan yüzünden temkinli kaldı.

Duraklama ve gerileme dönemi antlaşmaları

• 1606 Zitvatorok'ta mütekabiliyet ilk kez esas alındı, yıllık vergi kalktı.
• 1699 Karlofça müzakereleri çadırda yapıldı.
• 1711 Prut Antlaşması, kazanılan askeri üstünlüğe rağmen eleştirildi.
• 1718 Pasarofça, Damat İbrahim Paşa ile Lale Devri'nin önünü açtı.
• 1774 Küçük Kaynarca'da Kırım Osmanlı'dan ayrıldı, dinî bağ hilafetle sürdü; Rusya Ortodoks himayesi maddesini genişletti.
• 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi Kırım'ın statüsünü düzenledi.

III. Selim ve II. Mahmut dönemi yenilikleri

• 1793'te Londra'dan başlayarak daimi elçilikler kuruldu; ilk elçi Yusuf Agâh Efendi, büyükelçi rütbesiyle mütekabiliyeti uyguladı.
• Kişizadeler Mehmet Derviş ve Mehmet Tahir dil öğrenen ilk görevlilerdendi.
• Reisülküttaba bağlı Mühimme Odası Kalemi kuruldu; 1797'de Kalem Nizamnamesi çıktı.
• Halet Efendi Avrupa'yı eleştirirken diğer elçiler hayranlık duyardı; Morali Ali Efendi Paris'te Mısır'ın işgaliyle karşılaştı.
• 1821 Rum İsyanı sonrası Tercüme Odası açıldı; 1836'da Hariciye Nezareti kuruldu.
• Sefarethane, daimi elçilik anlamına gelir; Musavver İran Sefaretnamesi resimli olmasıyla ayrılır.

Tanzimat ve II. Abdülhamit dönemi

• 1833 Hünkâr İskelesi sonrası Boğazlar meselesi uluslararası krize dönüştü.
• 1848 sonrası Macar ve Polonyalı mülteciler Mülteciler Meselesi'ni doğurdu.
• 1853-56 Kırım Savaşı'nda telgraf kullanıldı; 1856 Islahat Fermanı'nda İngiltere ve Fransa etkili oldu.
• 1861 Cebel-i Lübnan Nizamnamesi özerklik getirdi; 1862'de ABD ile ticaret antlaşması imzalandı; Süveyş Kanalı 1869'da açıldı.
• 1878 Berlin Antlaşması Sırbistan, Karadağ ve Romanya'nın bağımsızlığını getirdi; Aleksandr Karateodori Berlin'de heyet başkanıydı.
• 1886 Tophane Antlaşması Doğu Rumeli krizini çözdü; Elviye-i Selase'deki karışıklıklar Makedonya Sorunu oldu.
• 1876'da protokol işleri Teşrifat-ı Umumiye Nezareti'nde toplandı; 1881 nizamnamesiyle muvazzaf ve fahri şehbenderler atandı.

Son dönem ve Cumhuriyet'e geçiş

• 1908 II. Meşrutiyet sonrası diplomatlar eşlerini görev yerlerine götürebildi; teşrifat kurumu 1909'da yeniden düzenlendi.
• Şubat 1914 nizamnamesi Hariciye Nezareti'nin yapısını yeniden düzenledi.
• Osmanlı, 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli ittifak yaptı ve savaşa girdi.
• 1918 Brest-Litovsk ile Batum, Ardahan ve Kars geri alındı.
• Gabriel Noradunkyan, Ermeni asıllı Hariciye Nazırıdır ve Fransızca antlaşma derlemesinin yazarıdır.
• 1923 Lozan sonrası Osmanlı'dan kalan temsilcilikler TBMM'ye bağlandı.

Ad hoc diplomasi

Belirli bir iş için gönderilen elçinin görev bitince dönmesine dayanan geçici diplomasi biçimi.

Mütekabiliyet

Devletlerin birbirine eşit ve karşılıklı davranması ilkesi.

Ahidname

Padişahın yabancı devlete verdiği, tek taraflı lütuf sayılan ticari ve hukuki ayrıcalık belgesi.

Reisülküttap

Divan kalemlerinin başı; dış yazışmaları yürüten, sonradan Hariciye Nazırı konumuna gelen görevli.

Nişancı

Tuğra çeken, ferman ve berat gibi belgeleri hazırlayan Divan üyesi.

Mihmandar

Yabancı elçileri sınırda karşılayıp başkente kadar ağırlayan görevli.

Baştercüman

Divan tercümanlarının en üst düzeydeki ve en çok dil bilen üyesi.

Şehbender

Yabancı ülkelerde tüccarlarla ilgilenen konsolosluk görevlisi.

Sefaretname

Elçilerin yurt dışı gözlemlerini yazdığı rapor niteliğindeki eser.

Darülharp

İslam egemenliği dışındaki, Müslüman olmayan ülkelerin toprakları.

Güç dengesi

Hiçbir devletin aşırı güçlenmemesini amaçlayan, Westphalia sonrası diplomasi anlayışı.

• Reisülküttap (dış yazışma, sonradan Hariciye Nazırı) ile nişancı (tuğra, belge hazırlama) karıştırılmamalı.
• Küçük Kaynarca (1774, Ortodoks himayesi, Kırım) ile Aynalıkavak (1779, Kırım statüsü) tarihleriyle ayrılmalı.
• Kapitülasyon veren ülkeler: 1536 Fransa, 1592 İngiliz Levant Company; 1740 Fransa ile sürekli hâle gelme.
• Teşrifat kurumlarının sırası: 1846 Hariciye Teşrifatçılığı, 1876 Teşrifat-ı Umumiye Nezareti, 1909 Teşrifat-i Umumiye Dairesi.
• Olumsuz soru köklerine (değildir, yoktur, bulunmaz) dikkat edilmeli; tenzilat, pasaport, hıdivlik gibi ilgisiz şıklar doğru cevap olur.