AUZEF Psikolojiye Giriş Iı Çıkmış Sorular

Ders; evrimsel, bilişsel, gelişimsel, kültürel ve çevresel psikolojiyi, düşünme, duygu, güdü, zekâ ve kişilik konularını, ayrıca dijitalleşme ile yapay zekânın psikolojiye etkilerini ele alır. Kuramcıların görüşleri ve bunların örneklerle eşleştirilmesi öne çıkar.

Gelişim kuramları

• Piaget gelişimi dört evrede açıklar: duyu-motor, işlem öncesi, somut işlemler, soyut işlemler.
• İşlem öncesi dönemde (2-7 yaş) simgesel düşünce, benmerkezcilik ve animizm görülür.
• Soyut işlemler dönemi ergenlikte başlar; varsayımsal ve mantıksal düşünme gelişir.
• Vygotsky'ye göre dil ve kültür bilişsel gelişimi biçimlendirir; yakınsal gelişim alanı destekle başarılan işi anlatır.
• Erikson'a göre yaşlılıkta benlik bütünlüğüne ulaşan kişi yaşamını kabullenir ve iç huzur bulur.
• Tomasello, ortak dikkati dil ve sosyal bilişin gelişiminde belirleyici sayar.

Evrimsel ve çevre psikolojisi

• Evrimsel psikoloji davranışları atalardan kalan hayatta kalma ve üreme stratejileriyle açıklar.
• Savaş ya da kaç tepkisi ve gruba kabul görme isteği evrimsel uyum örnekleridir.
• Doğada zaman geçirmek ruh sağlığını destekler; doğadan kopuk kent yaşamı stresi artırır.
• Louv, çocukların doğadan kopmasını Doğa Açlığı Bozukluğu diye adlandırır.
• Yeşil alan, sessizlik ve toplumsal etkinlikler kent stresini azaltan stratejilerdendir.

Kültür, kimlik ve travma

• Bireyci kültürde kişisel başarı ve özgürlük, kolektivist kültürde grup uyumu önemlidir (ABD ve Japonya örneği).
• Geçiş ritüelleri bireyin rol ve kimliğini anlamlandırmasına yardım eder.
• Bruner'e göre kültürel değerler anlatılar ve masallarla kuşaklara aktarılır.
• Kolektif bellek, topluluğun ortak yaşantıları hatırlayıp aktarmasıdır.
• TSSB'de kabus, flaşbek, kaçınma ve sürekli gerginlik görülür; Vietnam gazileri tanının yerleşmesinde dönüm noktasıdır.
• Epigenetik değişimler travmanın sonraki kuşaklara taşınmasını açıklar.

Karar verme ve davranışsal ekonomi

• Çerçeveleme etkisinde aynı bilgi olumlu ya da olumsuz sunulunca tercih değişir.
• Kayıptan kaçınma, kesin ama düşük kazancın seçilmesine yol açar.
• Statüko yanlılığı mevcut durumu değiştirmekten çekinmektir.
• Dürtme teorisi çevreyi düzenleyerek özgür seçimi istenen yöne yönlendirir.
• Temsililik kısayolunda geçmiş performans geleceğin göstergesi sayılır.

Dijitalleşme ve yapay zekâ

• Sürekli açık bildirimler dijital bağımlılığı artırır; ekran süresini sınırlamak ve yüz yüze sosyalleşmek korur.
• Dijital aidiyet gerçek toplumsal bağları zayıflatıp yalnızlığı artırabilir.
• Searle'ün Çin Odası deneyine göre YZ simgeleri işler ama anlamı kavramaz.
• YZ sohbet robotları insan ilişkisindeki duygusal geri bildirimi veremediğinden empatiyi olumsuz etkileyebilir.
• Veri gizliliği, psikolojik değerlendirmede YZ kullanımının ciddi etik sorunudur.
• Genetik, biyometrik veri ve YZ tedavileri kişiye özgü kılacaktır; VR terapisi beceriyi gerçek yaşama aktarınca etkilidir.

Felsefe, dil ve sanat

• Merleau-Ponty'ye göre algı bedenseldir; beden dünyayla ilişkinin merkezidir.
• Kant'a göre duyu bilgisi zihinde işlenir ve öznel gerçeklik doğar; James bilinci sürekli akan süreç sayar.
• Quine'e göre sözcüklerin tek kesin anlamı yoktur (anlambilimsel belirsizlik).
• Searle'ün konuşma edimleri, söz vermek gibi sözle eylem gerçekleştirmeyi anlatır.
• Jung sanatı bilinçdışının dışa vurumu sayar; Kramer yaratma sürecinin iyileştirici olduğunu savunur.
• Estetik empati, eser üzerinden sanatçının duygusuyla bağ kurmaktır.

Düşünme, zekâ ve yaratıcılık

• Kavramlar, ortak özelliklere göre sınıflama yapmamızı sağlayan zihinsel yapılardır; algılama düşünme sürecine katılmaz.
• Yaratıcı düşünce çok sayıda ve çeşitli çözüm üretir; klasik problem çözmede tek doğru yanıt vardır.
• Yaratıcı kişilerde merak ve kurcalama güdüsü güçlüdür.
• Gardner zekâyı birbirinden farklı türlerden oluşan bir yapı olarak görür.
• Paralel dağılımlı model, bilginin sinir ağlarındaki gibi işlendiğini savunur.
• Problem çözmeye ilk Gestalt yaklaşımı eğilmiştir; Galton'a göre zekâ yaşam boyu değişmez.

Duygu, güdü, kişilik ve terapi

• Plutchik sekiz temel duygu olduğunu, diğerlerinin bunların birleşiminden oluştuğunu ileri sürer.
• Darwin, duygu ifadelerindeki kültürler arası benzerliği evrimin kanıtı sayar.
• Heider'a göre temel gereksinimler anlama-bilme ve denetlemedir; atıflar sezgiye ve sınırlı bilgiye dayanır.
• Hümanistik yaklaşımda hedef kendini gerçekleştirmedir; Maslow'da sevgi ve ait olma üst düzey ihtiyaçtır.
• Bilişsel terapi davranışı belirleyen düşüncelere yönelir.
• Terapötik ittifak, danışan ile terapist arasındaki güvene dayalı iş birliğidir.

Animizm

İşlem öncesi dönemde çocuğun cansız nesnelere canlılık yüklemesi.

Yakınsal gelişim alanı

Kişinin tek başına yapamayıp rehberlikle başarabildiği alan.

Kolektif bellek

Bir topluluğun ortak yaşantıları hatırlayıp yeni kuşaklara aktarması.

Çerçeveleme etkisi

Aynı bilginin olumlu ya da olumsuz sunulmasının kararı değiştirmesi.

Kayıptan kaçınma

Kayıp yaşamamanın kazanç sağlamaktan daha önemli bulunması.

Statüko yanlılığı

Var olan durumu değiştirmekten kaçınma eğilimi.

Dürtme teorisi

Seçim özgürlüğünü koruyarak çevre düzenlemesiyle davranışı yönlendirme.

Epigenetik

DNA dizisi değişmeden gen ifadesinin çevresel etkilerle farklılaşması.

Ortak dikkat

Çocuk ile yetişkinin aynı nesneye birlikte yönelmesi.

Terapötik ittifak

Danışan ile terapist arasındaki güvene dayalı iş birliği.

Temsililik kısayolu

Bir durumu tipik örneğine benzerliğe bakarak değerlendirme eğilimi.

Estetik empati

Sanat eseri aracılığıyla sanatçının duygusunu kavrayıp bağ kurma.

• Piaget (evreler, işlem öncesi, soyut işlemler) ile Vygotsky (dil, kültür, yakınsal gelişim alanı) karıştırılmamalı.
• Bireyci kültürde bağımsızlık, kolektivist kültürde grup uyumu vurgulanır.
• Olumsuz çıkan sorularda (yer almaz, değildir) bildirimleri sürekli açık tutmak gibi zararlı seçenek aranmalı.
• Çerçeveleme, kayıptan kaçınma ve statüko yanlılığı karar verme örnekleriyle ayrı ayrı eşleştirilmeli.
• Quine anlam belirsizliğini, Searle ise YZ'nin anlam kavrayamadığını savunur.