AUZEF Sosyal Tabakalaşma Çıkmış Sorular

Ders, toplumun gelir, servet, prestij ve güç gibi boyutlarda nasıl katmanlara ayrıldığını ele alır. Klasik ve çağdaş kuramlar (Marx, Weber çizgisi, işlevselcilik, Bourdieu), toplumsal hareketlilik, ölçüm araçları ve Türkiye'deki tabakalaşma yapısı birlikte incelenir.

Temel kavramlar ve tabakalaşma türleri

• Sosyal tabakalaşma, toplumun hiyerarşik katmanlara ayrılması ve eşitsiz konumların kuşaktan kuşağa aktarılmasıdır.
• Sınıf sistemi yalnızca ekonomik etkenlere dayanır; kastta dinî saflık ve doğum, zümrede hukuki ayrıcalık ve onur belirleyicidir.
• Hindistan'daki varna düzenine Avrupalılar kast adını vermiştir.
• Deri rengi, cinsiyet, soy ve etnik köken doğal kökenli farklılıklardır; siyasal görüş ise toplumsal bir üründür.

Marksist yaklaşım ve sonrası

• Marx'a göre tabakalaşmanın temeli üretim araçlarının mülkiyetidir; kapitalizmin iki sınıfı burjuvazi ve proleteryadır.
• Köylüler ve aristokratlar eski toplumsal yapıdan kalan sınıf artıklarıdır.
• Metanın değeri üretimine harcanan emekle belirlenir.
• Kendinde sınıf ile kendisi için sınıf arasındaki geçişi sınıf bilinci sağlar.
• Thompson sınıfı ortak yaşantılarla oluşan tarihsel süreç sayar ve sınıf deneyimini öne çıkarır.
• Carchedi eski orta sınıfı üretim araçlarına sahip, yeni orta sınıfı ise ücretli beyaz yakalı olarak ayırır.

Weberci ve çağdaş sınıf şemaları

• Dahrendorf'a göre sınıfı belirleyen, meşru denetim ve otorite ilişkilerinde kimin nerede durduğudur.
• Goldthorpe, Giddens, Turner ve Dahrendorf 1970 sonrası Weberci çözümleme yapmıştır; Gramsci Marksist çizgidedir.
• EGP şeması sınıfı iş ilişkilerine ve piyasa koşullarına göre ayırır; en yaygın modellerdendir.
• Avrupa'da Eurostat öncülüğünde ortak ölçüm aracı ESeC geliştirilmiştir.
• Wright çelişkili sınıf konumları kavramını ortaya koymuştur.

İşlevselcilik

• İşlevselcilik toplumu canlı organizmaya benzetir ve denge ile uyumu vurgular; çatışma merkezde değildir.
• Temeli Durkheim'ın iş bölümü görüşüyle atılmış, Amerika'da Parsons sürdürmüştür.
• Merton bozuk işlev kavramıyla kuramı eleştirel biçimde yenilemiştir.
• Davis-Moore kuramı görevlerin işlevsel önemine ve ödül düzenine bakar, sınıf çatışmasına bakmaz.

Bourdieu

• Sermaye dört türdür: ekonomik, kültürel, sosyal ve sembolik.
• Toplam sermaye hacmi ekonomik ve kültürel sermayenin bileşimiyle açıklanır.
• Aynı sınıf konumunda sermaye ve habitus farkıyla ayrışan gruplara sınıf fraksiyonları denir.
• Okul eşitsizlikleri yeniden üretir; üst sınıfların kültürel sermayesini meşru gösterir (sembolik şiddet).
• Temel yöntemi düşünümselliktir: araştırmacı kendi konumunu sürekli sorgular.

Meslek, itibar ve ölçüm

• 1945-1970 arası Amerika'da tabakalaşma araştırmaları mesleki itibar çalışmalarına dayanmıştır.
• Duncan SEI'yi geliştirmiş ve The American Occupational Structure eserini yazmıştır; Warner Yankee City araştırmasını yapmıştır.
• ISCO, ILO'nun meslekleri uluslararası karşılaştırmak için geliştirdiği sınıflamadır; ISEI uluslararası sosyoekonomik endekstir.
• Türkiye'de itibar sıralamasında tıp doktoru en üstte, dansöz en alttadır.
• Türkiye'de iyi bir işte en çok iyi ücret aranır; iş güvenliği bunu izler.

Toplumsal hareketlilik

• Sorokin konuyu ilk kapsamlı inceleyen isimdir; dikey ve yatay hareketliliği ayırmıştır.
• Yatay hareketlilikte statü belirgin değişmeden benzer bir mesleğe veya yere geçilir.
• Kuşaklar arası hareketlilik, bireyin konumunun anne babasınınkiyle karşılaştırılmasıdır.
• Hareketliliğin yoğunluğu, katedilen statü mesafesinin uzunluğuyla ölçülür.

Sanayi sonrası dönüşüm ve Türkiye

• Fordizmin çekirdeği yürüyen banttır; iş hiyerarşik ve bürokratik örgütlenir.
• Sanayi sonrası dönemde esnek, küresel ölçekte parçalı üretim yaygınlaşmıştır.
• Drucker bilgi işçisi kavramını, Standing prekaryayı (güvencesiz çalışan yeni sınıf) ortaya atmıştır.
• Behice Boran Türkiye'de tabakalaşma üzerine ilk çalışmayı yapmış ve Marksist kuramdan yararlanmıştır.
• Erken Cumhuriyet'in sınıfsız toplum anlayışı tabakalaşma araştırmalarının gelişmesini sınırlamıştır.
• 1980 sonrası iktisadi liberalleşme tabakalaşmayı dönüştürmüş; orta sınıf aşağı kaymış, hizmet sektörü en çok değişen alan olmuştur.

Burjuvazi ve proletarya

Üretim araçlarına sahip olanlar ile yalnızca emek gücünü satabilenler.

Sınıf bilinci

Sınıfın ortak çıkarlarını kavrayıp örgütlenmesini sağlayan farkındalık.

Sınıf deneyimi

Thompson'a göre sınıfı oluşturan ortak yaşantılar.

Habitus

Bourdieu'da bireyin konumuna bağlı kalıcı eğilimler ve yaşam tarzı.

Kültürel sermaye

Eğitim ve kültürel birikim; okul bunun eşitsiz dağılımını sürdürür.

Sembolik şiddet

Okulun üst sınıf kültürünü meşru, alt sınıfınkini değersiz göstermesi.

Düşünümsellik

Araştırmacının kendi konumunu ve araçlarını sorgulaması.

Bozuk işlev

Merton'a göre bazı yapıların sisteme zarar verebilmesi.

EGP şeması

Sınıfı iş ilişkileri ve piyasa durumuna göre belirleyen model.

Prekarya

Güvencesiz, geçici işlerde çalışan yeni toplumsal sınıf.

Kuşaklar arası hareketlilik

Çocuğun konumunun ebeveynle kıyaslanması.

Fordizm

Yürüyen bantlı, standart, hiyerarşik kitlesel üretim sistemi.

• Dahrendorf otoriteyi, Marx üretim araçları mülkiyetini, Thompson ortak deneyimi, Bourdieu sermaye türlerini öne çıkarır.
• Gramsci Weberci değil Marksist çizgidedir; Weber sanayi sonrası toplum kuramcıları arasında sayılmaz.
• Eurostat kurumdur, ESeC ise araçtır; ISCO meslek sınıflaması, ISEI endekstir.
• İşlevselcilikte çatışma değil uyum ve denge vardır; çatışma Marksist yaklaşıma aittir.
• Türkiye'de 1980 sonrası liberalleşme serbestleşmedir; orta sınıf güvenceli değil, aşağı kayan ve zayıflayan bir kesimdir.