AUZEF Toprak Coğrafyası Çıkmış Sorular

Toprak Coğrafyası dersi; toprağın oluşumunu, horizonlarını, fiziksel-kimyasal-biyolojik süreçlerini, iklim ve diğer etkenlerin rolünü, erozyonu, Türkiye topraklarının sınıflandırılmasını ve toprak araştırmalarının tarihçesini kapsar.

Toprak profili ve horizonlar

• İdeal profilde üstten alta A, B, C katmanları yer alır; en üstte kısmen çürümüş organik artıklardan oluşan A₀ bulunur.
• B horizonu, üstten yıkanan kil, demir ve kalsiyum karbonatın biriktiği yer olduğundan birikim (illüviyal) horizonu diye anılır.
• A horizonu yıkanma horizonudur; C altındaki ayrışmamış anakaya D (güncel adıyla R) horizonudur.
• B ve C'de aşırı kalsiyum sülfat birikirse tuz horizonu, kalsiyum zenginleşmesi görülürse kalsiyum horizonu adı verilir.
• Derin toprak kategorisi 90-150 cm kalınlık aralığıdır.

Toprak oluşumu ve etkenler

• Toprak, inorganik anakayanın ayrışmasıyla başlar; sıra kaya, ayrışmış kaya, genç toprak, olgun toprak şeklindedir.
• Dokuçayev'e göre etkenler organizmalar, anakaya, iklim, topografya ve zamandır.
• Rode ek olarak yer çekimi, yer altı suyu, toprak suyu, yüzey suyu ve insanın ekonomik faaliyetlerini ikincil etken saymıştır.
• İklimin doğrudan etkisi fiziksel, kimyasal ve biyolojik olaylardır; dolaylı etkisi anakaya, topografya ve vejetasyon üzerinden görülür.
• Kurak ve yarı kurak Türkiye'de tekstürü çoğunlukla ana madde belirler; granit üzerinde kumlu topraklar gelişir.

Ayrışma ve pedojenik süreçler

• Hidratasyon, mineral yapısına su katılmasıdır; hematitin limonite dönüşmesi örnektir ve kimyasal bir süreçtir.
• Taşınma, birikme, sıcaklık farkıyla parçalanma ve agregatlaşma fiziksel süreçlerdir.
• Agregatlaşmada organik madde, demir-alüminyum silikatlar ve kalsiyum karbonat gibi çimento maddeleri bağlayıcıdır.
• Ca iyonu topaklanmayı (flokülasyon) destekler, Na iyonu dağılmaya yol açıp yapıyı bozar.
• Strüktür tipleri granüler, kırıntı, levhamsı, prizmatik ve bloktur.

Biyolojik süreçler ve kimyasal özellikler

• Mineralizasyon (oksidatif ayrışma) için hava, nem ve ısı gerekir; yükselti doğrudan gerekli değildir.
• Mezofilik mikroorganizmalar en çok 25-30°C aralığında etkindir; mikroorganizma yoğunluğu A horizonunda yüksektir.
• Humuslaşma, organik maddenin kalıcı humin bileşiklerine dönüşmesidir; azot sabitlenmesi bitkiye kullanılabilir azot sağlar.
• Ca, Mg, Na, K katyonlarının karşılıklı alınıp verilmesine baz değişimi denir.
• pH 0-14 arasındadır; 7 nötr, altı asidik, üstü bazik ortamı gösterir.

Zonal, azonal topraklar ve toprak adlandırması

• Türkiye topraklarının yaklaşık yüzde 70'i zonal, yaklaşık yüzde 10'u azonal gruptadır.
• Pedalfer topraklar nemli iklimde yıkanmış, Al-Fe zengin, asidiktir; lateritler ve podsolik topraklar bu gruptadır.
• Pedokal topraklar kurak-yarı kurak bölgede kalsiyum karbonat birikimiyle oluşur; çernozyomlar örnektir.
• Podzolik (spodosol) topraklar soğuk, bol yağışlı yerlerde iğne yapraklı orman altında, Uludağ ve Karadeniz dağlarında görülür.
• Doğu Karadeniz'de alt kesimlerde lateritik, üst kesimlerde podsolik topraklar dikey kuşaklaşmayı gösterir.
• Paleosol, geçmiş koşullarda oluşmuş fosil topraktır.

Erozyon ve korunma

• Emilemeyen şiddetli yağış yüzey akışına ve üst toprağın taşınmasıyla erozyona yol açar.
• Antropojenik erozyon insan kaynaklıdır; tarımsal, aşırı otlatma ve yol erozyonu alt başlıklarıdır.
• Solijenik erozyon yamaçta kütle hareketidir; oyuntular V ve U tipi olarak ayrılır.
• Şerit halinde ekim en başarılı yöntemlerdendir; ormanı tarlaya çevirmek erozyonu artırır.
• 4K nöbet sisteminde buğday, pancar, baklagil ve yonca yer alır.

Tarih ve insan toprak ilişkisi

• Paleolitik dönem Buzul Çağı'na denk gelir; avcı-toplayıcı insanlar mağarada yaşamıştır.
• Buzul Çağı yaklaşık 10-12 bin yıl önce bitmiş, Postglasyal dönem başlamıştır.
• Neolitik dönemde tarım, hayvan evcilleştirme ve yerleşik yaşam ortaya çıkmıştır.
• İlk tarım biçimi çapa kültürüdür; hayvan gücüyle çekilen saban sonradan gelir.
• En eski uygarlıklar Afro-Avrasya'da, Fırat-Dicle ve Nil alüvyal ovalarında sulu tarıma dayanmıştır.

Toprak biliminin gelişimi

• Dokuçayev Pedolojinin Babası olarak anılır; de Saussure bitkilerde CO₂-O₂ ilişkisini nicel olarak göstermiştir.
• Türkiye'de ilk sistematik toprak haritasını 1930'larda Giesecke hazırlamıştır.
• Oakes 1950'lerde ilk ayrıntılı Türkiye toprak haritasını yayımlamıştır.
• İlk Toprak ve Ekoloji Enstitüsü 1943'te İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi bünyesinde kurulmuştur.
• Erinç'e göre toprak oluşumunda başlıca etken iklimdir.

Agregatlaşma

Kum, silt ve kil tanelerinin bağlayıcılarla birleşip kırıntı, blok, prizma gibi kümeler oluşturması.

Hidratasyon

Mineral yapısına su moleküllerinin katılmasıyla gerçekleşen kimyasal ayrışma.

Mineralizasyon

Organik maddenin oksijenli ortamda mikroorganizmalarca inorganik bileşiklere parçalanması.

İnceptisol

Horizonları zayıf gelişmiş genç başlangıç toprakları.

Histosol

Organik maddece zengin turba ve bataklık toprakları; 'doku' kökenli.

Vertisol

Şişip çatlayan, alt-üst edilmiş killi topraklar.

Aridisol

Kurak iklimde gelişen, tuz, karbonat veya jips biriken topraklar.

Pedalfer

Nemli bölgelerin alüminyum ve demirce zengin, asidik toprakları.

Pedokal

Kurak bölgelerin kalsiyum karbonatça zengin, nötr-alkali toprakları.

Seyelan suyu

Yüzeyde geniş alana yayılarak nem sağlayan akış suyu.

Baz değişimi

Ca, Mg, Na ve K katyonlarının karşılıklı değişimi.

• Hidratasyon kimyasal, agregatlaşma fiziksel süreçtir; birbirine karıştırılmamalı.
• Ca iyonu topaklar, Na iyonu dağıtır; zıt etkiler sık sorulur.
• Pedalfer nemli ve asidik, pedokal kurak ve kalsiyumlu; prerilerin pedalfer olmadığına dikkat edilmeli.
• Paleolitik avcı-toplayıcı, Neolitik tarım ve yerleşik yaşamdır.
• Muskovit kil minerali değil, birincil mika mineralidir; iğsi strüktür standart tiplerde yoktur.