AUZEF Türk Sosyoloji Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Türkiye'de sosyolojinin Osmanlı'dan Cumhuriyet sonrasına uzanan gelişimini anlatır. Batı'daki kuruluş, Osmanlı aydınlarının Batılı düşünürleri aktarışı, Gökalp'in kuramı, akademik kürsü ve sonraki dönemin önde gelen sosyologları işlenir.

Batı'da sosyolojinin kuruluşu

• Sosyoloji 19. yüzyılda Aydınlanma ve bilimsel devrimin ürünü olarak doğmuş, doğa bilimleri gibi olgusal (pozitif) bir bilim sayılmıştır.
• Saint-Simon, toplumu kesin yasalarla açıklayacak bilime sosyal fizik adını önermiştir.
• Comte sosyolojinin kurucusudur; Üç Hâl Yasası teolojik, metafizik ve pozitif aşamaları sıralar.
• Comte, sosyolojiyi merkeze alan bir insanlık dini öne sürmüştür.
• 18. yüzyıl sosyal bilimleri fiziği, 19. yüzyıl sosyolojisi biyolojiyi model almıştır.

Akademi öncesi dönem ve aktarmacılık

• Türkiye'de sosyoloji Batılılaşma ve modernleşme çabasının aracı olarak ilgi görmüş, bu yüzden aktarma ve çeviriye dayanmıştır.
• İlk dönem sosyolojisi işçi hareketlerine değil, devleti kurtarma ve modernleşme gibi siyasal sorunlara yanıt olarak doğmuştur.
• Ağırlıklı olarak Fransız ve İngiliz pozitivist isimler tanınmıştır: Durkheim, Le Play, Tarde, Worms.
• Weber'in ve Frankfurt Okulu'nun etkisi çok daha geç, özellikle 1980 sonrası belirginleşmiştir.

Pozitivizm ve psiko-sosyolojik etkiler

• Ahmed Rıza, Comte'un ardından pozitivistlerin başına geçen Pierre Laffitte'in etkisinde kalmıştır.
• Pozitivistler sömürgeciliği eleştirmiş, İslam'a sempati duymuş; İslamiyet'i daha az dogmatik ve pratik görmüşlerdir.
• Rıza Tevfik, Spencer ve Mill gibi İngiliz pozitivistlerden etkilenmiştir.
• Ahmet Şuayp, Taine ve Spencer'in evrimci, organizmacı fikirlerini tanıtmış; Weber etkisi taşımaz, 1910'da ölmüştür.
• Abdullah Cevdet, Le Bon'un kitle psikolojisini tanıtıp Kitlelerin Psikolojisi'ni çevirmiştir.
• Celâl Nuri, Ulum-ı İktisadiye ve İctimaiye Mecmuası'nı çıkarmış, Kadınlarımız'ı yazmıştır.

Le Play okulu ve Prens Sabahaddin

• Le Play geleneğini Sabahaddin Bey, Mehmet Ali Şevki, Ahmet Sanih ve İbrahim Rüştü yaymıştır; Sabahaddin Osmanlı sorunlarında bu görüşten ilk yararlanandır.
• Demolins'in Anglo-Saksonların Esbab-ı Faikiyeti Nedir? adlı kitabı Türkçeye kazandırılmış, bireyci-cemaatçi ayrımı temel alınmıştır.
• Sabahaddin'e göre sorun iktidarda değil, bireysel girişimi köreltan cemaatçi toplum yapısındadır.
• Türkiye Nasıl Kurtarılabilir? adlı eserde adem-i merkeziyet ve şahsi teşebbüs önerilir.
• Gökalp, Sabahaddin çizgisinin karşı kutbundadır; dayanışmacı ve kolektivisttir.
• Mehmet Ali Şevki monografi yöntemini tanıtmış, Meslek-i İçtimaî Cemiyeti İlmiyyesi'ni kurmuştur.

Ziya Gökalp ve kürsü

• Gökalp, Durkheim'ı Türkiye koşullarına uyarlamış; kolektif şuurun karşılığı millet şuurudur.
• Hars (kültür) millî değerleri, medeniyet evrensel bilim ve tekniği kapsar; bu ayrım Türk kalarak Batılılaşmayı mümkün kılar.
• Toplum modeline içtimai mefkûrecilik adını vermiş; model dayanışmacı korporatizme dayanır.
• Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler onun saha araştırmasıdır.
• Gökalp'ten sonra kürsüye Necmettin Sadak geçmiş, Georges Dumézil yabancı hoca olarak ders vermiştir.
• Sadak'ın Siyasî İçtimaiyyat'ı siyaset sosyolojisinin ilk telif eseridir.

Cumhuriyet dönemi sosyologları I

• Mehmet İzzet milliyetçiliği ideolojiden çok insanlığa açılan bir ideal olarak görmüştür.
• Hilmi Ziya Ülken saha araştırması, monografi ve istatistiği şart koşmuş; Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi'ni yazmıştır.
• Ülken'e göre medeniyetler arası düşünce sürekliliğini tercüme sağlar.
• Fındıkoğlu muhafazakâr-milliyetçidir, Sombart'tan etkilenmiştir; millî terbiyenin evrensel olmasını savunmaz.
• Baltacıoğlu, Bergson'dan etkilenmiştir.

Cumhuriyet dönemi sosyologları II

• Niyazi Berkes Osmanlı'yı siyasal anlamda feodal saymaz; McGill'de sekülerleşme ve çağdaşlaşma üzerine çalışmıştır.
• Şerif Mardin Weber'e bağlıdır; merkez-çevre analizi, Yeni Osmanlılar ve Jön Türkler çalışmalarıyla bilinir.
• Mardin'e göre acelecilik Jön Türkleri tarihsiz ve felsefesiz düşünceye iten bir etki yapmıştır.
• Mübeccel Kıray Ereğli'de tampon mekanizma kavramını, İzmir'de Örgütleşemeyen Kent çalışmasını geliştirmiştir.
• Baykan Sezer Doğu-Batı çatışmasını ve Batı sorununu işlemiş, Weber'i reddetmiştir.
• Nilüfer Göle Modern Mahrem'de modernleşmeyi kadınlar üzerinden okur; yorumsamacı yaklaşım kullanır.

Üç Hâl Yasası

Comte'a göre düşünce ve toplum teolojik, metafizik ve pozitif aşamalardan geçer.

Sosyal fizik

Saint-Simon'un toplumu kesin yasalarla inceleyecek bilime verdiği ad.

Bireyci ve cemaatçi toplum

Demolins ve Sabahaddin'in toplumları ayırdığı iki ana yapı tipi.

Monografi

Le Play geleneğinden gelen, tek bir toplumsal birimi ayrıntılı inceleyen saha yöntemi.

Hars ve medeniyet

Gökalp'te hars millî değer yargılarının bütünü, medeniyet evrensel bilimsel ve teknik unsurlardır.

İçtimai mefkûrecilik

Gökalp'in Türkçülük, İslam ve muasırlaşmayı birleştiren dayanışmacı toplum modeli.

Korporatizm

Toplumun sınıf çatışmasıyla değil, meslek dayanışması ve işlevsel bütünleşmeyle kurulması anlayışı.

İdeal tip

Weber'e göre gerçekliğin belirli özelliklerini bir araya getiren kurgusal analitik araç.

Tampon mekanizma

Kıray'a göre hemşehrilik ve akrabalık gibi bağların hızlı değişmenin sarsıntısını azaltması.

Economie sociale

Le Play ve izleyicilerinin eski düzenin modelini tarif eden görüşü.

Sekülerleşme

Berkes'in modernleşme tarihini incelediği eksen.

• Sabahaddin Bey bireyci ve adem-i merkeziyetçidir; Gökalp dayanışmacı ve korporatisttir, ikisi karıştırılmamalıdır.
• Fındıkoğlu, Berkes, Şuayp ve Ahmet Cevdet Paşa ile ilgili 'yanlış olan' sorularında görüşü tersine çeviren seçeneğe dikkat edilmelidir.
• Weber'in etkisi Mardin'de vardır; Şuayp ve Sezer'de yoktur. Comte'un Laffitte'li çizgisi Ahmed Rıza'yı etkilemiştir.
• Saint-Simon'un terimi sosyal fizik, Comte'unki sosyolojidir; 18. yüzyıl modeli fizik, 19. yüzyıl modeli biyolojidir.
• Mehmet Ali Şevki hem monografiyi tanıtan hem dernek kurucusudur; Necmettin Sadak ise kürsüde Gökalp'in ardılıdır.