AUZEF Türk Yönetim Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı'da Tanzimat'la başlayan modernleşme ve Batılılaşma sürecini, Cumhuriyet'in kuruluş zihniyetini ve ilkelerini, ardından Türkiye'nin NATO ile Avrupa Birliği'ne uzanan dış ilişkilerini yönetim tarihi açısından ele alır.

Osmanlı'da Reform Belgeleri ve Tanzimat

• 1839 Gülhane Hatt-ı Hümayunu, can, mal ve namus güvenliğini tanıyarak Tanzimat'ı ve Osmanlı modernleşmesini başlattı.
• Harcamaların yasaya bağlanması ilkesi ilk kez bu fermanda yer aldı; padişahın sınırsız harcama yetkisi daraldı.
• Tanzimat'ın temel amacı devleti kurtarmaktı; gelirleri artıracak mali düzenlemeler de önerildi.
• Osmanlıcılık anlayışıyla din ayrımı yerine toprağa dayalı eşit vatandaşlık hedeflendi.
• Tanzimat sonrası taşra yeniden düzenlendi ve il (vilayet) idaresi oluşturuldu.
• 19. yüzyıl reformcu dönemleri Tanzimat, Islahat ve Meşrutiyet'tir; IV. Murad bu grupta değildir.

Islahat Fermanı ve Millet Sistemi

• 1856'da Kırım Savaşı sonrası ilan edilen Islahat Fermanı gayrimüslimlerin haklarını genişletti.
• Tanıklık ve vergide eşitlik getirildi; memurluğa ve idare meclislerine girme hakkı verildi.
• Osmanlı üniter ve merkezî yapısını korudu, federal yapıya geçmedi.
• Millet sisteminde insanlar etnik köken veya dile göre değil din ve mezhebe göre gruplandırılırdı.
• Rum, Yahudi ve Ermeni cemaatleri evlenme, boşanma, eğitim gibi iç işlerini kendi dinî önderleriyle yürütürdü.

Eğitim, Meşrutiyet ve Taşra Düzeni

• 19. yüzyılda ordu ve bürokrasi için Tıbbiye, Mülkiye, Hukuk, Baytar ve Sanayi-i Nefise gibi yüksekokullar açıldı.
• Latin alfabesi Osmanlı'da değil, 1 Kasım 1928'de Cumhuriyet döneminde kabul edildi.
• II. Meşrutiyet'te Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe girdi, Meclis-i Mebusan toplandı, 1909 değişiklikleriyle padişah yetkileri kısıtlandı.
• İttihat ve Terakki yerinden yönetimi reddedip merkeziyetçi bir yönetim kurdu.
• 1913 Vilayet Kanunu taşra idaresini çağdaşlaştırmayı ve belediye hizmetlerini yaygınlaştırmayı amaçladı.

Cumhuriyet'in Kuruluşu ve İlkeleri

• 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kısa bir anayasadır; egemenliğin millete ait olduğunu söyler ve meclis hükümeti sistemini benimser.
• Kuruluş dönemi yönetim anlayışı, Atatürk'ün karizmatik liderliğine dayanan zihniyetle ve devleti koruma misyonuyla açıklanır.
• Altı Ok: Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık; 1937'de Anayasa'ya girdi.
• Demokratikleşme bu altı resmi ilke arasında yer almaz.
• 1931 sonrası Halkevleri kentlerde, Halk Odaları köylerde rejimin değerlerini yaydı.
• Sevr Sendromu, çevrenin düşmanlarla sarılı olduğu ve her an bölünme tehlikesi bulunduğu korkusudur.

NATO ve Soğuk Savaş Dönemi

• SSCB'nin Boğazlarda üs istemesi ve Kars-Ardahan üzerinde toprak talep etmesi güvenlik kaygısı doğurdu.
• Bu kaygı Türkiye'yi 1952'de NATO üyeliğine götürdü.
• NATO üyeliği Batılı devletlerle eşit müttefiklik sağladı, SSCB baskısına karşı durmayı ve ekonomik yardımları kolaylaştırdı.
• Bağımsız ekonomi politikası NATO üyeliğinin kazançları arasında sayılmaz.
• Kıbrıs sorunu Türkiye için milli bir meseledir.

Avrupa'yla İlişkiler ve AB Süreci

• 12 Eylül 1963 Ankara Antlaşması, AET ile ilişkilerin hukuki zeminidir; gümrük birliğini ve nihai tam üyeliği öngörür.
• 28 Ocak 1987'de, Özal hükümeti döneminde, AİHM'e bireysel başvuru hakkı tanındı.
• Türkiye 1987'de tam üyelik için başvurdu; adaylık statüsü 10-11 Aralık 1999 Helsinki Zirvesi'nde tanındı.
• 2002'deki 3. Reform Paketi ile idam cezası kaldırıldı.
• 3 Ekim 2005'te tam üyelik müzakereleri başladı; ilk başmüzakereci Ali Babacan oldu.

1980 Sonrası Siyasal Rejim

• 12 Eylül 1980 darbesinden sonra tüm partiler kapatıldı.
• 1983'te ANAP, Halkçı Parti ve sonra SODEP gibi yeni partiler ilk kez ortaya çıktı.
• CHP 1923'te kurulmuş köklü bir partidir, 1980 sonrası yeni parti sayılmaz.
• AT ile ilişkilerin amacı Türkiye'yi Batı bloğunda tutmak, ekonomik gelişmeyi sağlamak ve devleti Batılı eksene oturtmaktı; geleneksel kimliği güçlendirmek amaç değildi.

Gülhane Hatt-ı Hümayunu

1839'da ilan edilen, Tanzimat Dönemi'ni başlatan ve temel hakları güvenceye alan belge.

Islahat Fermanı

1856'da gayrimüslimlere tanıklık, vergi ve memuriyet alanlarında eşitlik getiren düzenleme.

Millet sistemi

Toplumun etnik kökene değil din ve mezhebe göre örgütlenip kendi önderleriyle yönetildiği Osmanlı düzeni.

Osmanlıcılık

Din ayrımı gözetmeden toprağa dayalı eşit vatandaşlık oluşturmayı hedefleyen anlayış.

Karizmatik otorite

Olağanüstü kişisel nitelikleriyle bunalım dönemlerinde halkın güvenini kazanan liderin otoritesi.

Altı Ok

Cumhuriyetin resmi altı ilkesi; 1937'de Anayasa'ya girdi.

Halk Odaları

Halkevlerinin köylere ulaşan kolları; rejim değerlerini köylere yaydı.

Sevr Sendromu

Ülkenin düşmanlarla çevrili olduğu ve bölünme tehlikesi yaşadığı yönündeki söylem.

Ankara Antlaşması

1963'te AET ile imzalanan, gümrük birliği ve tam üyeliği hedefleyen ortaklık belgesi.

Helsinki Zirvesi

1999'da Türkiye'nin AB adaylığının resmen tanındığı zirve.

Vilayet Kanunu (1913)

Taşra idaresini çağdaşlaştırıp yerel yönetimleri ve belediyeleri güçlendirmeyi hedefleyen düzenleme.

• Tanzimat (1839, temel haklar) ile Islahat (1856, gayrimüslim hakları) tarihlerini ve içeriklerini karıştırma.
• Soruların çoğu 'yer almaz' kalıbındadır: IV. Murad, demokratikleşme, federal yapı, Latin alfabesi, CHP ve bağımsız ekonomi politikası dışarıda kalan şıklardır.
• AB sürecinde tarihleri sırala: 1963 Ankara, 1987 başvuru, 1999 Helsinki adaylığı, 2002 idam kaldırma, 2005 müzakere.
• Millet sisteminde ölçüt etnik köken değil dindir; Osmanlıcılık ise dine değil toprağa dayalı vatandaşlıktır.