AUZEF Yeni Medya ve Dijital Kültür Çıkmış Sorular

Ders, iletişim araçlarının telgraftan radyo ve televizyona, bilgisayardan internete ve mobil cihazlara uzanan tarihsel gelişimini ele alır. Ayrıca yeni medya, sosyal ağlar, büyük veri, blok zincir ve sürdürülebilirlik gibi güncel kavramları kapsar.

Haberleşme ve geleneksel medya tarihi

• Morse, ilk telgrafı 1844'te Washington'dan Baltimore'daki yardımcısı Alfred Vail'e çekmiştir; Morse alfabesi nokta ve çizgi kodlarına dayanır.
• Telgraftan önce duman, mektup, resimleme ve meydan konuşması kullanılmış; e-posta ise telgraftan sonra doğmuştur.
• İstanbul'da ilk deneme radyo yayını 19 Mart 1923'te Darülmuallimin (öğretmen okulu) binasının bodrumunda yapılmıştır.
• Paul Nipkow 1884'te televizyonun öncüsü sayılan Nipkow Diski'nin patentini almıştır.
• Türkiye'de televizyon 1984'te renkli yayına geçmiştir.
• Yayın kuşağı, kanalların benzer saatlerde benzer programlar sunmasıdır; tabloid ise gazetelerde görülen küçük sayfa boyutudur.

Bilgisayarın ve kişisel cihazların gelişimi

• Thomson kardeşler 1876'da analog bilgisayarı geliştirmiştir.
• ENIAC ilk bilgisayar olarak anılır; 30 saniyede yaptığı hesap bir insanın yaklaşık 20 saatini alırdı.
• Mouse 1960'larda Douglas Engelbart tarafından icat edilmiştir.
• Altair 8800 kişisel bilgisayarı 1975'te geliştirilmiştir.
• Dynabook, Alan Kay'in 1972'de tasarladığı, tabletlerin kavramsal öncüsü olan prototiptir.
• İlk iPhone 2007'de tanıtılıp satışa sunulmuştur.

İnternet ve bağlantı teknolojileri

• ARPA, ABD Savunma Bakanlığına bağlı ajanstır; finanse ettiği ARPANET 1969'da devreye giren ilk bilgisayar ağıdır.
• ARPANET sonrası Tymnet, NPL Network, Merit Network ve Telenet geliştirilmiştir; Time Network diye bir ağ yoktur.
• WWW, World Wide Web anlamına gelir ve Tim Berners-Lee ile ilişkilidir.
• Bluetooth'u içeren ilk ticari telefon 2001'deki Ericsson T39'dur.
• GPRS, mobil cihazların internete bağlanıp veri alışverişi yapmasını sağlayan yöntemdir.
• Alman gazeteciler İnternet Bildirgesi'ni 2009'da yayımlamıştır.

Yeni medya ve dijital yayıncılık

• Yeni medya, medyanın geleneksel mecralardan internet ve mobil mecralara kaymasıdır; tablet yeni medya aracıdır, televizyon geleneksel medyadır.
• Yeni medya etkileşim, hızlı erişim, çeşitlilik ve sınırsızlık sunar ama içeriğin doğruluğunu garanti etmez.
• Dijital içerik kolay güncellenir; değiştirilemez olması avantaj sayılmaz.
• Dijk'e göre bütünleşme beş düzeydedir: altyapı, ulaşım, yönetim, hizmetler, veri türleri.
• Henry Jenkins'in eseri Convergence Culture'dır (Yakınsama Kültürü).
• Kablolu TV, beIN CONNECT, Tivibu ve D-Smart internet tabanlı televizyon uygulamalarıdır.
• Milliyet, 27 Kasım 1996'da tüm içeriğini internette yayımlayan ilk günlük gazete olmuştur; internetteki ilk gazete adresi www.salon.com'dur.

Sosyal medya ve platformlar

• SixDegrees 1997'de açılmış, sosyal medyanın ilk örneği sayılır.
• Facebook 2004'te hizmete girmiştir ve kurucusu Mark Zuckerberg'dir.
• YouTube'daki ilk video 'Me at the zoo' olup 2005'te yüklenmiştir.
• Instagram hikaye özelliğini 2016'da başlatmıştır; Pinterest'te görseller panolara iğnelenir (Pin), başkasının görselini eklemek Repin'dir.
• TikTok, ByteDance'e aittir ve veri güvenliği kaygılarıyla birçok ülkede engellenmiştir.
• Sosyal ağlar kullanıcı kitlesi nedeniyle reklam sektörünü çeker; internet reklamcılığı geleneksel kanalların ulaşamadığı gruplara erişim sağlar.
• Nickname, kullanıcının internette gerçek kimliği yerine kullandığı takma addır; avatar sözcüğü Hint kültürü kökenlidir.

Büyük veri, blok zincir ve kripto para

• Büyük veri 5V ile tanımlanır: hacim, hız, çeşitlilik, doğruluk, değer.
• 2020'de her kullanıcı saniyede ortalama 1.7 MB veri üretmiştir.
• Blok zincir kavramını ilk kez Satoshi Nakamoto kullanmıştır; merkezi olmayan, dağıtık ve herkese açık kayıt defteridir, güvenli paylaşım sağlar.
• Bitcoin'in en küçük birimi Satoshi'dir; son Bitcoin'in 2140'ta üretilmesi öngörülür.
• ETH, BNB, USDT, ADA, SOL, XRP, DOT, SHIB ve Dogecoin kripto para örnekleridir.
• Para emtiadan dijital paraya, en son kripto paraya evrilmiştir.
• NFT, Eşsiz Token anlamına gelir; her biri biricik ve takas edilemezdir.

Kültür, toplum ve sürdürülebilirlik

• İletişim, bilgi, düşünce ve duyguların başkalarına aktarılması sürecidir; insan sosyal ilişkilerini sürdürmek ve bilgiye ulaşmak ister.
• Kültür, toplumsal süreçte oluşan değerler, inançlar, tutumlar ve yorumların bütünüdür.
• Göç, kentleşme ve makineleşme 19. yüzyılda kültürel iletişimi hızlandırmıştır; pop kültürü 20. yüzyıla aittir.
• Sürdürülebilirlik ekonomik, politik, ekolojik ve sosyolojik boyutları kapsar; mekanik bir boyut değildir.
• Sürdürülebilir tasarım, eski ürünleri yeni ürünlerin hammaddesine dönüştürür.
• Yemek yemek zorunlu ihtiyaç olduğundan boş zaman etkinliği sayılmaz; uyuşturucu bağımlılığı teknoloji bağımlılığı değildir.
• Minima Moralia, Frankfurt Okulu düşünürü Adorno'nundur.

Eğlence, animasyon ve diğer bilgiler

• Bilinen en eski animasyonlardan biri 1906 tarihli Humorous Phases of Funny Faces'tir; Kedicik Felix animasyonun ilk büyük yıldızıdır.
• Tamagotchi, Bandai'nin geliştirdiği sanal evcil hayvan oyuncağıdır ve 1996'da çıkmıştır.
• EEG, Elektro Beyin Grafiği anlamına gelir ve beyindeki elektriksel etkinliği kaydeder.
• Kullanıcı deneyimi testleri arayüz öğelerinin algılanışını ölçer; tasarım maliyeti bu testlerin yararı değildir.
• Tablet, dizüstü bilgisayar çeşidi sayılmaz.
• Ekosistem propaganda aracı değil, doğaya ait bir kavramdır.

ARPANET

ABD Savunma Bakanlığına bağlı ARPA'nın finanse ettiği, 1969'da kullanılan ve internetin atası sayılan ilk bilgisayar ağıdır.

Yeni medya

Geleneksel mecralardan internet ve mobil gibi etkileşimli dijital mecralara geçişi anlatan kavramdır.

Yayın kuşağı

Kanalların günün belirli saatlerinde benzer programlar sunduğu zaman dilimidir.

Blok zincir

Şifrelenmiş işlemlerin bloklar hâlinde tutulduğu, merkezi otoriteye bağlı olmayan dağıtık kamusal kayıt defteridir.

Büyük veri (5V)

Hacim, hız, çeşitlilik, doğruluk ve değer özellikleriyle tanımlanan veri yığınlarıdır.

NFT

Non-Fungible Token'ın kısaltmasıdır; Türkçesi Eşsiz Token, her biri biricik ve takas edilemez dijital varlıktır.

Satoshi

Bitcoin'in bölünebilen en küçük birimidir; 1 Bitcoin 100.000.000 Satoshi'dir.

GPRS

Mobil cihazların internete bağlanmasını ve veri alışverişini sağlayan bağlantı yöntemidir.

Nickname

Kullanıcının internette gerçek kimliği yerine kullandığı takma addır.

Sürdürülebilirlik

Ekonomik, politik, ekolojik ve sosyolojik boyutları birlikte kapsayan çok boyutlu bir kavramdır.

Convergence Culture

Henry Jenkins'in Yakınsama Kültürü adlı eseridir.

Dynabook

Alan Kay'in 1972'de tasarladığı, tabletin kavramsal öncüsü olan çocuk odaklı bilgisayar prototipidir.

• Tarih sorularında yılları eşleştirmek önemlidir: telgraf 1844, Nipkow 1884, ARPANET 1969, Dynabook 1972, Altair 1975, Facebook 2004, YouTube 2005, iPhone 2007, Instagram hikayeleri 2016.
• Geleneksel ve yeni medya karıştırılmamalı: televizyon, gazete, radyo, afiş ve broşür geleneksel; tablet ve internet tabanlı uygulamalar yeni medyadır.
• Değilmiş sorularında dışarıda kalan seçenek aranmalı: Time Network, Tablet (dizüstü değil), pop kültürü (19. yüzyıl değil), Mekanik (sürdürülebilirlik boyutu değil).
• Bitcoin ve blok zincirde Nakamoto, Satoshi birimi ve 2140 tarihi birbirine karıştırılmamalıdır; ENIAC sorusunda sayılar 30 saniye ve 20 saattir.