Anadolu AÖF Çocuk Edebiyatı ve Medya Çıkmış Sorular

Çocuk Edebiyatı ve Medya dersi; çocuk edebiyatının tarihî gelişimini, yaş dönemlerine göre kitap ve tür özelliklerini, edebî türleri, aile-okul desteğini, okuma merkezlerini ve çocuk-medya ilişkisini ele alır.

Tarihî gelişim ve önemli isimler

• Efsane, çocuk edebiyatının en eski örnekleri arasındadır.
• Türk çocuk edebiyatının başlangıcı Tanzimat dönemine bağlanır; ilk çocuk dergisi Mümeyyiz'dir.
• Grimm Kardeşler Alman yazarlardır; halk masallarını derleyip çocuk edebiyatına kazandırmışlardır.
• Eflatun Cem Güney, Andersen Şeref Diplomasını halk masalları çalışmalarıyla almıştır.
• Hasan Ali Yücel şair, eğitimci ve uzun süre Milli Eğitim Bakanı olmuş bir Cumhuriyet dönemi ismidir.
• Gençlere ayrılmış ilk kütüphane İngiltere'de hizmete girmiştir.

Çocuk edebiyatı ürünlerinin yapısı

• İç yapı öğeleri tema (izlek), karakter, konu ve çevredir.
• Dış yapı öğeleri boyut, kapak, kâğıt, cilt ve sayfa düzenidir.
• Kâğıt dayanıklı ve mat olmalıdır; parlaklık aranmaz.
• Öykünün yapı öğeleri kişi, olay, mekân ve zamandır.
• Çizgi filmler çocuk edebiyatı ürünleri arasında sayılmaz.

0-3 yaş dönemi kitapları

• Kitaplar minyatür boyutta, büyük puntolu, resmi çok yazısı az olmalıdır.
• Oyuncak kitaplar tutma, çevirme, sıkma hareketleriyle küçük kas motor becerisini destekler.
• Banyo ve resimli oyun kitapları eğlendirir, kavram öğretir, kitap sevgisi ve dinleme becerisi kazandırır.
• Amaç okuma becerisini hızlandırmak ya da ödeve yardım değil, kitap sevgisi, kavram ve hayal gücü gelişimidir.
• Fıkra kitabı bu yaşa özgü bir tür değildir.

3-6 yaş dönemi kitapları

• ABC kitapları olaysız, çocuğun tanıdığı nesne, hayvan ve insan resimlerinden oluşur; yakın çevreyi ve beden tanımayı konu alır.
• Sözlük, ansiklopedi, atlas ve deney kitapları fen ve başvuru eserleridir.
• Resimli öykülerde anlatım yalın ve düzgündür; devrik cümle uygun değildir.
• Resimlerde hayalî öğeler de kullanılabilir.
• Şiir seçiminde kafiye, ritim, duyulara hitap ve şekil önemlidir; mecaz ölçüt değildir.

Edebî türler

• Şiir türleri lirik, pastoral, dramatik, didaktik ve satirik olarak sınıflanır; iğneleyip eleştiren şiir satiriktir.
• Masal dili sade ve anlaşılırdır; ağdalı dil masalın özelliği değildir.
• Biyografi, bir kişinin yaşamını belgelere dayanarak anlatır.
• Günlük olaydan hemen sonra yazıldığı için öznel kalır; belge olarak kullanılmadan önce karşılaştırılmalıdır.
• Deneme olaya değil düşünceye dayanır.
• Çocuk dergileri birçok türü bir arada sunar ve çocukları güncel olaylardan haberdar eder.
• Tekerleme ses ve sözcük benzerliğine dayanan kısa, hoş söylenişli sözlerdir.

Dil becerileri ve öğretmen etkinlikleri

• Günlük iletişimde en çok zaman dinlemeye ayrılır.
• İnsan dakikada yaklaşık 450 sözcükle düşünür, 150 sözcükle konuşur; oran 1/3'tür.
• Hikâye anlatırken jest ve mimik kullanılır; öncesinde bilmece, şiir, tekerleme, parmak oyunu yapılabilir.
• Öğretmenin metni olduğu gibi okuması sesli okumadır.
• Mikro öğretim bir değerlendirme aracı değildir.
• Çocuğun yaşadıklarını oyuna dönüştürmesi canlandırmadır.

Aile, okul, kütüphane ve okuma merkezi

• Çocuk, kütüphaneyle ergenliği beklemeden tanıştırılmalıdır.
• Aileler ders dışı kitap okumayı engellememeli; okul çalışmalarına katılım teşvik edilmeli, zorunlu tutulmamalıdır.
• Dergi seçiminde çeşitli içerik sunanlar tercih edilir; yalnızca tek alana sınırlanmaz.
• Çocuğa yalnızca kendi kültürünü anlatan kitaplar sunmak seçim ölçütü değildir.
• Yaratıcı okumada serbest okuma, ödevin önüne geçmemelidir.

Çocuk ve medya

• İlgi ve sevgi göremeyen çocuk ekranlara kolayca bağımlı olur.
• Dijital kitap kullanımında çocuğa yetişkin rehberliği gerekir.
• Üç yaşından küçük çocuk uzun bir filmi baştan sona izleyip kavrayamaz.
• Çocukların kendi fotoğraf ve haberlerini üretmesi medya okuryazarlığında etik sorun doğurmaz.
• Boy uzatan hormonlar gece 22:00-02:00 arasında salgılanır.
• Toksik stres vücuttan kısa sürede atılabilen bir birikim değildir.

ABC kitapları

Olay örgüsü bulunmayan, tanıdık nesne ve canlı resimlerinden oluşan kitaplardır.

Minyatür kitap

Küçük ellerde rahat tutulsun diye 0-3 yaş için hazırlanan küçük boyutlu kitaptır.

İç yapı

Tema, karakter, konu ve çevre gibi içeriği oluşturan öğelerdir.

Dış yapı

Boyut, kapak, kâğıt, cilt ve sayfa düzeni gibi biçimsel özelliklerdir.

Satirik şiir

Kişi, görüş ya da durumu iğneleyici dille eleştiren şiirdir.

Biyografi

Tanınmış bir kişinin yaşamını bilgi ve belgelere dayanarak anlatan türdür.

Günlük

Olaylar hemen yazıya geçirildiği için duygusal ve öznel olan türdür.

Tekerleme

Ses ve sözcük benzerliğine dayanan, kısmen anlamsız kısa söz ya da cümleciktir.

Canlandırma

Çocuğun yaşadıklarını dramatize ederek oyuna dönüştürmesidir.

Sesli okuma

Öğretmenin seçtiği metni olduğu gibi yüksek sesle okumasıdır.

Toksik stres

Çocuğun gelişimini olumsuz etkileyen yoğun ve uzun süreli stres durumudur.

Medya okuryazarlığı

Medyayı bilinçli izleme ve kendi içeriğini üretebilme becerisidir.

• İç yapı (tema, karakter, konu, çevre) ile dış yapı (boyut, kapak, kâğıt, cilt, sayfa düzeni) karıştırılmamalıdır.
• Ödeve yardım ve okuma becerisini hızlandırma, 0-6 yaş çocuk edebiyatının amaçları arasında yer almaz.
• Olumsuz kökte sorularda yanlış şık genellikle zorlayıcı, sınırlayıcı ya da tek yönlü ifadedir (zorunlu tutma, yalnızca, hiç yönlendirme almadan).
• Olaya dayalı türlerle (hikâye, roman) düşünceye dayalı türler (deneme) birbirinden ayrılmalıdır.