Anadolu AÖF İslâm Düşünce Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, İslam düşüncesinin ana ekollerini, filozofları, kelamcıları ve tasavvufçuları ile Osmanlı ve çağdaş dönem düşünürlerini tanıtır. Felsefe ile kelam arasındaki tartışmalar, toplum ve devlet kuramları ve İslam düşüncesinin Batı'ya etkisi öne çıkar.

İlk dönem ve Meşşai felsefe

• El-Kindi, Feylesofü'l-Arab sayılır; Grek felsefesini Arapçaya aktarmış, akıl ile vahyin çelişmediğini savunmuştur.
• Meşşailik, Aristo'nun sistemini benimseyen ekoldür; Kindi, Farabi, İbn Sina, İbn Bacce ve İbn Rüşd temsilcisidir.
• İbn Sina, otoritesi nedeniyle eş-Şeyhü'r-Reîs diye anılır; Batı'da Avicenna adıyla bilinir.
• İbn Sina'nın bilinen eserleri El-Kānûn fi't-Tıb ve eş-Şifâ'dır.

Gazzali ve felsefe eleştirisi

• Gazzali, Cüveyni'nin öğrencisidir; Nizâmülmülk onu 28 yaşında Bağdat Nizamiye Medresesi'ne müderris yapmıştır.
• Tehafütü'l-Felasife'de Farabi ve İbn Sina eleştirilmiş, bazı görüşler nedeniyle küfre düştükleri ileri sürülmüştür.
• Eleştirilen konular: âlemin öncesizliği, Allah'ın cüzileri bilmemesi ve bedensel dirilişin inkârıdır.
• İbn Rüşd, Tehâfütü't-Tehâfüt ile bu eleştirilere tek tek cevap vermiştir.

Endülüs filozofları ve Batı'ya etki

• İbn Rüşd, Aristo şerhleri nedeniyle İslam dünyasında Şârih, Latin dünyasında Commentator adıyla anılır; Batı'da Averroes'tir.
• İbn Tufeyl'in Hayy bin Yakzan'ı, ıssız adada akıl yürüterek Allah'a ulaşan çocuğu anlatır.
• Bu eser 17. yüzyılda Latince ve İngilizceye çevrilmiş, Locke ve Bacon gibi isimleri etkileyerek empirizmin doğuşuna ilham vermiştir.
• Salerno Mektebi, İslam medreselerine öykünerek açılmış ilk Batı okuludur; Aristo eserleri bu yolla İtalya'ya geçmiştir.

Kelam mezhepleri ve felsefileşmiş kelam

• Maturidilik, Ehl-i Sünnet kelamının Eş'arilikle yan yana duran ve Türk coğrafyasında kabul gören koludur.
• Maturidi'nin itikat eseri Kitabü't-Tevhid, tefsiri ise Te'vilatü'l-Kur'an'dır.
• Fahreddin Razi, İbn Sina felsefesini kelama katarak felsefeyi kelam çerçevesinde okunur kıldı.
• Taklidi iman, delil ve araştırma olmadan çevreden görüldüğü gibi inanmaktır; karşıtı tahkiki imandır.

İşrakilik ve ahlak-tarih yazımı

• Şehabeddin Sühreverdi (Şeyhü'l-Maktul) İşrakiliği kurmuştur; akıl yanında kalp arınması, sezgi ve ilhamı esas alır.
• Başlıca eseri Hikmetü'l-İşrak'tır.
• İbn Miskeveyh ahlak felsefesiyle tanınır; Tehzîbü'l-Ahlâk yazmış, Tecâribü'l-Ümem adlı tarih eserini de kaleme almıştır.

İbn Haldun ve toplum kuramı

• İbn Haldun, Mukaddime'nin yazarıdır ve ümran ilmini kurmuştur.
• Toplumsal dayanışmayı asabiyye, göçebe ve yerleşik hayatı bedevî ve hadarî kavramlarıyla açıklar.
• Tavırlar nazariyesinde istikrar, düzenli vergi, bağış ve hediyelerle servetlenen halk imar dönemini gösterir.

Osmanlı dönemi bilginleri

• Molla Fenari, Osmanlı'nın ilk şeyhülislamıdır; kelam, felsefe, tasavvuf, mantık ve fıkhı birleştirmiştir.
• Şerh-i İsagoci, medreselerde uzun yıllar temel ders kitabı olarak okutulmuştur.
• Katip Çelebi, Keşfu'z-Zunûn ve Mizanü'l-Hak'ta akli ilimlere öncelik tanımış, nakli ilimlerin bunlar ışığında değerlendirilmesini istemiştir.
• Katip Çelebi gerilemeyi akli ilimlerin ihmaline bağlamıştır.

Modern dönem düşünürleri

• Cemâleddîn Afgânî, maddeci akımlara karşı er-Redd ale'd-Dehriyyîn'i yazmış; eser Türkçeye çevrilip II. Abdülhamit'e sunulmuştur.
• Nurettin Topçu hareket felsefesinin kurucusudur; Batılı filozofları Anadolu tasavvufuyla birleştirmiştir.
• Topçu'nun özgün düşüncesi İsyan Ahlakı olarak adlandırılır.

Meşşailik

Aristo çizgisinde ilerleyen, akla dayalı İslam felsefesi ekolüdür.

İşrakilik

Hakikate akıl yanında keşf, sezgi ve manevi aydınlanmayla ulaşılacağını savunan akımdır.

Taklidi iman

Delile dayanmadan, sorgulamadan çevreye uyarak inanmaktır.

Tehafüt

Filozofların tutarsızlığını konu alan eleştiri geleneğidir.

Şârih

Aristo eserlerine şerh yazan İbn Rüşd'e verilen addır.

Ümran

İbn Haldun'un kurduğu, toplumun ve medeniyetin işleyişini inceleyen ilimdir.

Asabiyye

Toplumsal dayanışma ve grup bağlılığı duygusudur.

Bedevî ve hadarî

Göçebe ve yerleşik hayat sürenleri ayıran kavram çiftidir.

İmar dönemi

Siyasi istikrar, düzenli vergi ve halkın servetlendiği devlet aşamasıdır.

Felsefileşmiş kelam

Gazzali sonrası kelamın felsefe ile iç içe işlendiği dönemdir.

Nakli ve akli ilimler

Vahye dayalı bilgiler ile akıl yürütmeye dayalı bilgiler ayrımıdır.

• Tehafütü'l-Felasife Gazzali'ye, Tehâfütü't-Tehâfüt İbn Rüşd'e aittir; karıştırılmamalıdır.
• İbn Rüşd (Şârih, Averroes) ile İbn Haldun (Mukaddime, ümran) eserleri ve unvanları üzerinden ayrılmalıdır.
• Kitabü't-Tevhid Maturidi'ye, Te'vilatü'l-Kur'an ise onun tefsir eserine aittir.
• Fahreddin Razi felsefeyi kelama katar; Sühreverdi ise Meşşai akılcılığı eleştirip işrakiliği kurar.
• Takma adları eserlerle eşleştir: eş-Şeyhü'r-Reîs İbn Sina, Feylesofü'l-Arab Kindi, Şeyhü'l-Maktul Sühreverdi.