Anadolu AÖF Din Psikolojisi Çıkmış Sorular

Din psikolojisi, dinî inanç, yaşantı ve davranışları deneye dayalı yöntemlerle inceleyen bir disiplindir. Ders; dindarlığın boyutlarını, gelişim dönemlerini, Tanrı tasavvurunu, ibadetin etkilerini, dinî başa çıkmayı ve din değiştirmeyi kapsar.

Din psikolojisinin kapsamı ve yöntemi

• Dinî tutum, yaşantı ve davranışların betimlenmesi ile öznel tutumların incelenmesi bu disiplinin işidir.
• Allah'ın varlığının delilleri ve Kur'an'ı doğru okuma teknikleri alanın dışında kalır.
• Kişisel doküman, davranış analizi, ölçek ve mülakat kullanılır; arkeolojik kazı yöntem sayılmaz.
• Dinin kültürel boyutunda din dili, dinî şahıslar ve kavramlar yer alır; sanat ve mimari maddi kültür ögesidir.
• Freud psikanaliz bakışıyla, Jung ise dinî inancı insan için gerekli görerek bu alana katkı vermiştir.
• İslam dünyasında iç dünyayı ilk ele alan Haris el-Muhasibi, ruhsal etkiyi açıklayan düşünür İbn Sina'dır.

Dindarlığın boyutları ve yönelimleri

• İnanç, bütün geleneklerde merkezî boyuttur; inanç esasları ve Tanrı tasavvuru ideolojik boyuta girer.
• Namaz, oruç, kurban gibi uygulamalar törensel boyutu oluşturur.
• Dinin günlük davranış ve ilişkilere yansıması etki boyutudur.
• Dinin bir araç olarak görülmesi dış güdümlü, yaşam biçimi olarak benimsenmesi iç güdümlü dindarlıktır (Allport).
• Dine mensup sayılmak için bilme, kabul etme ve bağlanma gerekir.

Dindarlığı etkileyen etkenler ve öğrenme

• Kişisel eğilim, ekonomik durum, sosyal çevre, yaş, cinsiyet ve medeni durum dindarlığı etkiler; çocuk sayısı ve zeka etken sayılmaz.
• Evliler bekârlardan, kırsal kökenliler kentlilerden daha dindar bulunmuştur.
• Sosyal öğrenme; gözlemleme, taklit ve özdeşleşmeyi kapsar; içgüdüsel eğilimler ve şartlanma bu grupta değildir.
• Babayı izleyip namaz öğrenmek model alma örneğidir.
• Çaresizlik, suçluluk ve anlam arayışı dindarlığa yönelten ruhsal kaynaklardır.
• Fıtrat, doğuştan inanma ihtiyacıdır; vicdan davranışları toplumsal değerlere göre denetleyen iç yargıçtır.

Yaşa göre dinî gelişim

• Piaget'te 0-2 yaş duyuşsal devimsel evredir; nesnenin sürekliliği henüz kazanılmamıştır.
• Goldman'da ilk aşama sezgisel dinî düşüncedir ve düşünce parçalıdır.
• 6-11 yaşta bilişsel gelişimle antropomorfizm hafifler; 11 yaştan sonra soyut düşünme gelişir.
• Ergenlikte dünyevi davranışın ağır basması dine ilgiyi azaltabilir.
• Fowler'da bireysel-düşünceye dayalı inanç aşamasında kişi eleştirel biçimde özerk inanç kurar.
• Genç yetişkinlikte dinî yaşam yeniden yapılandırılır ve gözden geçirilir.

Yaşlılık ve yaş kuramları

• Geleneksel Kuram yaşla dindarlığın arttığını, 18-30 yaşta dinî etkinliklerin belirgin azaldığını savunur.
• İlgisizlik Kuramı yaş ile dindarlık arasında ters yönlü ilişki öngörür.
• Kararlılık Kuramı yaşlılıkta dindarlığın büyük oranda sabit kaldığını ileri sürer.

Tanrı tasavvuru ve bağlanma

• Antropomorfizm Tanrı'yı insana benzer somut nitelikli düşünmektir.
• Yaş, Tanrı tasavvurunu belirler: küçükler somut, büyükler daha soyut sıfatlar öne çıkarır.
• Rizzuto'ya göre tasavvurda anne baba imajları temel rol oynar.
• Ödünleme ve telafi görüşüne göre güvensiz bağlananlar Tanrı'yı güvenli figür olarak görebilir.
• Yüksek öz-saygı olumlu, düşük öz-saygı olumsuz Tanrı tasavvuruyla ilişkilidir.
• Kadir-i Mutlak tasavvuru aşırı vurgulanırsa kadercilik ve pasifliğe yol açabilir.
• Bireyin Tanrı ile bağının temel kaynağı kutsal kitaplar ve elçilerdir.

İbadet, ritüel, ruh sağlığı ve başa çıkma

• İbadetin psikolojik boyutları vicdan, duygu, benlik ve davranıştır.
• Duanın temeli Allah'a yönelmedir; nimete şükür de dua güdüsüdür.
• Namaz gerginlik ve stresten arınmaya yardım eder; cemaatle namaz eşitlik duygusunu güçlendirir.
• Ritüeller dinî duyguları derinleştirir ve dua ile ibadeti içerir; Türkiye'de en yaygını mevlit merasimleridir.
• Dinî başa çıkma: kendini yönetme, takdire uyma (pasif bekleme), işbirliği (Allah'ı yardımcı görme).
• Dine bağlılık arttıkça intihara yönelim düşük bulunmuştur; kuralların yüzeysel ve katı yorumu ruh sağlığına zarar verebilir.

Şüphe, din değiştirme ve tövbe

• Şüphe türleri: sadakat şüphesi (görevleri yerine getirme sorgusu) ve bencillik şüphesi (inancı çıkar aracı görme).
• Dinî ilgisizlik, dinî kavramlara çok az yer vermekle kendini gösterir.
• Din değiştirme güdüleri zihinsel, duygusal ve sosyo-kültürel olarak ayrılır.
• Zihinsel güdüler: anlam boşluğu, amaçsızlık, süren şüphe; duygusal güdüler: travmatik olaylar.
• Kutsal kitapları okuyarak değişen kişi entellektüel tiptir; ekonomik mahrumiyet de etkendir.
• Tövbe, din dışı davranışı bırakıp yeniden dine yönelmektir.

Fıtrat

İnsandaki doğuştan inanma ihtiyacı ve aşkın yönelim ilkesi.

Vicdan

Davranışların toplumsal değerlere uygunluğunu denetleyen iç yargıç.

Günahkârlık duygusu

Vicdanın verdiği mahkûmiyetin din alanındaki karşılığı.

Benlik saygısı

Kişinin kendini kabul etmesi, onaylaması ve kendine değer vermesi.

Antropomorfizm

Tanrı'yı insana özgü somut niteliklerle tasarlama anlayışı.

Din dili

Din alanına ait kavram ve söyleyişlerin bütünü.

Dış güdümlü dindarlık

Dinin fayda sağlanan bir araç olarak görülmesi.

Nefs

Kur'an'da insanın bilinçli ve bilinç dışı bütün işlevlerinden oluşan psikolojik yapısı.

Takdire uyma

Sonucu Allah'a bırakıp pasif beklemeyi içeren başa çıkma modeli.

Sosyal öğrenme

Gözlemleme, taklit ve özdeşleşmeyi kapsayan öğrenme.

Tövbe

Din dışı davranışı bırakıp dinî değerlere yeniden dönmek.

Kararlılık Kuramı

Yaşlılıkta dindarlığın ciddi biçimde değişmediğini savunan kuram.

• Sadakat şüphesi görevleri yerine getirme sorgusudur; bencillik şüphesi inancı çıkar aracı görmekle ilgilidir.
• Takdire uyma pasif beklemedir, kendini yönetme çabayı, işbirliği Allah'ı yardımcı görmeyi içerir; bu üçü karıştırılmamalı.
• Geleneksel, İlgisizlik ve Kararlılık kuramları yaş ilişkisi bakımından ayrılır: artış, ters yönlü ilişki, sabitlik.
• Dış güdümlü yönelimde din araç, iç güdümlü yönelimde yaşam biçimidir.
• Olumsuz şık sorularında dışarıda kalanlara dikkat: çocuk sayısı, zeka düzeyi, arkeolojik kazı, şartlanma, içgüdüsel eğilimler.