Anadolu AÖF Ekoloji ve Çevre Bilgisi Çıkmış Sorular

Ekoloji ve Çevre Bilgisi dersi; canlıların çevre etmenleriyle ilişkisini, ekosistem ve madde döngülerini, toprak ile mera bilgisini, iklim ve enerji konularını, çevre sorunları ile koruma politikalarını kapsar.

Ekosistem ve Canlı Toplulukları

• Canlı (biyotik) ve cansız (abiyotik) öğelerin etkileşen bütünü ekosistemdir; hayvan biyotik, su-hava-toprak-güneş abiyotiktir.
• Farklı türlerin popülasyonlarından oluşan topluluğa komünite (biyosönoz) denir; popülasyon tek türü kapsar.
• Koloni ve kümeleşme tür içi ilişkidir; predasyon ve herbivori türler arası ilişkidir.
• Kilit taşı türler azken bile etkilidir; yok olurlarsa denge hızla bozulur.
• Plankton akıntıyla sürüklenir, nekton akıntıya karşı yüzebilir.

Çevre Etmenleri ve Bitki Tepkileri

• Tolerans aralığı, bir etmene karşı katlanılan alt ve üst sınır arasındaki bölgedir.
• Fotoperiyodizm gün uzunluğuna, termoperiyodizm gece-gündüz sıcaklık farkına verilen tepkidir.
• Vernalizasyon, kışlık bitkilerin çiçeklenmek için erken dönemde soğuğa gereksinim duymasıdır.
• Higrofil nemli, kserofil kurak ortam canlısıdır.
• Rüzgâr terlemeyi artırır ve toprak suyunu buharlaştırır; bu fizyolojik etkidir, dal sallanması mekanik etkidir.
• Yüksek nemde terleme azalır, stomalar kapanır, CO2 alımı düşer.

Fotosentez ve Su Kaybı

• C-3 bitkileri ılıman kuşakta yaşar, fotosentez hızı C-4'ten düşüktür; pirinç ve buğday C-3'tür.
• C-4 bitkileri düşük CO2'de de verimlidir; mısır ve şeker kamışı örnektir.
• CO2 artışı C-3 bitkilerine daha çok yarar sağlar.
• Kütiküler transpirasyon mumsu tabakadan, eksüdasyon ise budama yerinden olan su kaybıdır.

Madde ve Su Döngüleri

• Biyojeokimyasal döngüde elementler cansız ortamdan canlıya geçer ve geri döner.
• Amonifikasyon, organik artıkların çürükçül organizmalarca amonyağa çevrilmesidir.
• Biyolojik azot fiksasyonunda bakteriler havadaki N2'yi bitkilerin kullanacağı biçime çevirir.
• Su döngüsü evaporasyon, transpirasyon, yoğunlaşma ve yağıştan oluşur.
• Fosfor döngüsünde gaz evresi yoktur, atmosferde bulunmaz.
• Enerji piramidinin tabanını ototroflar oluşturur.

Toprak, Erozyon ve Süksesyon

• Tarla kapasitesi, fazla su süzüldükten sonra toprağın tuttuğu su miktarıdır.
• Higroskopik su parçacıklara sıkı bağlıdır; bitkiler onu kullanamaz.
• Tane çapı en büyük parçacık çakıl, en küçük kildir.
• Kök dağılımını kil tabakası sıkılığı ve taban suyu etkiler.
• Türkiye'de en yaygın erozyon su erozyonudur; toprakların yüzde 70'inden fazlası etkilenir.
• Malçlama, toprak yüzeyinin örtülmesidir; nemi korur, yabani otu engeller.
• Süksesyon basamakları: nudasyon, göç, ecesis, rekabet-reaksiyon, klimaks; kararsızlık basamak değildir.

Mera ve Çayır

• Mera engebeli arazide, kısa boylu otlarla; çayır düz, nemli ve biçmeye elverişli yerlerde bulunur.
• Alp meraları orman üst sınırının yukarısındadır ve mera grubundadır.
• Hayvanlar önce azalıcı, sonra çoğalıcı bitkileri yer.
• Üniform otlatma, otlatmanın dengeli yapılmasıdır.
• Mera, yaylak ve kışlakların kiralanması tümüyle yasak değildir.

İklim, Enerji ve Çevre Sorunları

• Akdeniz ikliminde yazlar sıcak-kurak, kışlar ılık-yağışlıdır; frigana kalkerli zeminde bodur çalıdır.
• Paralel ve meridyen konumu matematik konumdur; yükselti, rüzgâr, dağ uzanışı özel konum etmenidir.
• Sera etkisi, kızılötesi ışınımın gazlarca soğurulmasıyla oluşan ısınmadır.
• Sınır ötesi kirlilikte emisyonlar doğal yollarla başka ülkeye taşınır.
• Jeotermal ve gelgit birincil enerjidir, elektrik ikincildir; elektrik üretiminde kömür başta gelir.
• IARC Grup 1 örneği benzendir.

Koruma ve Sözleşmeler

• Ortak Geleceğimiz (Brundtland, 1987) sürdürülebilir kalkınmayı gündeme taşımıştır.
• RAMSAR (1971) su kuşları için önemli sulak alanları korur.
• Safranbolu milli park değil, kentsel sit alanıdır.
• Milli park için 500 hektar gibi sabit alt sınır yoktur.
• Buğday, Türkiye'de 30 tarım havzasının hepsinde yetişir.

Ekosistem

Canlı ve cansız öğelerin etkileşerek oluşturduğu işleyen bütündür.

Komünite

Bir alanda birlikte yaşayan farklı tür popülasyonlarının tümüdür.

Vernalizasyon

Çiçeklenme için erken dönemde soğuğa gereksinim duyulmasıdır.

Fotoperiyodizm

Bitkinin aydınlık-karanlık süresine verdiği tepkidir.

Termoperiyodizm

Bitkinin gece-gündüz sıcaklık farkına verdiği tepkidir.

Tarla kapasitesi

Fazla su süzüldükten sonra toprakta tutulan su miktarıdır.

Amonifikasyon

Organik azotun amonyağa dönüşmesidir.

Azot fiksasyonu

Serbest azotun bakterilerce bitkilerin kullanabileceği biçime çevrilmesidir.

Malçlama

Toprak yüzeyinin organik ya da inorganik maddeyle örtülmesidir.

Süksesyon

Bir bölgede komünitelerin klimaksa doğru aşamalı değişimidir.

Nispi nem

Havadaki su buharının, o sıcaklıkta taşınabilecek en yüksek miktara oranıdır.

Frigana

Kalkerli Akdeniz zeminlerinde gelişen dikenli, kokulu bodur çalı topluluğudur.

• Termoperiyodizm (sıcaklık farkı), fotoperiyodizm (ışık süresi) ve vernalizasyon (soğuk gereksinimi) sık karıştırılır.
• Mera ile çayır ayrımına dikkat: engebe ve kısa otlar mera, nemli düz biçilebilir alan çayırdır.
• C-3 ve C-4 bitkilerini ayır: CO2 artışından C-3 yararlanır.
• Amonifikasyon azot döngüsüne, evaporasyon ve transpirasyon su döngüsüne aittir.
• Tür içi (koloni, kümeleşme) ve türler arası (predasyon, herbivori) ilişkileri ayır.