AUZEF Anadolu Demir Çağı Devletleri Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Anadolu'da Demir Çağı'nda Geç Hitit krallıklarını, Urartu Krallığı'nı, Frigya ile Lidya'yı ve İyon kentlerini ele alır. Siyasi merkezler, inanç, gömü gelenekleri, yazıtlar ve su yapıları öne çıkar.

Geç Hitit krallıkları ve merkezleri

• Melid, Malatya'daki Arslantepe Höyüğü ile özdeşleşir; Hitit geleneğini Demir Çağı'na taşımıştır.
• Kummuh'un başkenti Adıyaman çevresindeki Samsat Höyük'tür (Samosata); kent bugün Atatürk Barajı gölü altındadır.
• Karkamış Fırat kıyısındadır; iç kalesi Gaziantep'te, dış kenti Suriye'de Jerablus'ta kalır.
• Patin/Unqi Krallığı Hatay'daki Amik Ovası'nda, Tayinat Höyük merkezli olup başlıca Asur kaynaklarından tanınır.
• Tabal Kayseri, Niğde, Nevşehir çevresindedir; Frigya'ya komşudur ve Kral Midas ile Asur'a karşı ittifak kurmuştur.

Yazıtlar ve kazılar

• Karatepe-Aslantaş yazıtları Luvice-Fenikece iki dillidir; yerel kral Asatiwatas'ın yaptıklarını anlatır ve Luvice hiyeroglifin çözümüne katkı sağlamıştır.
• Karatepe kazıları 1946'da İstanbul Üniversitesi'nden Bossert ve Halet Çambel yönetiminde başlamıştır.
• Pazarcık Steli, Asur Kralı III. Adad-Nirari hakemliğinde Gurgum ile Kummuh arasındaki sınırı belirler; Kahramanmaraş Müzesi'ndedir.
• Elbistan-Karahöyük Steli Luvi hiyeroglifiyle yazılmıştır ve Fırtına Tanrısı adına dikilmiştir.

Urartu: kökenler, dil ve merkez

• Urartu'ya ilişkin en eski yazılı belgeler Asur yıllıklarındadır; I. Salmanassar yazıtlarında 'Uruatri' anılır.
• Urartuca, Hurrice ile birlikte Hurro-Urartu ailesini oluşturur; Hint-Avrupa ya da Sami değildir.
• Başkent Tuşpa, Van Gölü kıyısında, bugünkü Van Kalesi'nin bulunduğu kayalıktadır.

Urartu dini

• En yüce tanrı savaş tanrısı Haldi'dir; krallar seferden önce ona kurban sunardı.
• Teişeba ve Şivini önemli tanrılardır ancak Haldi'nin gerisindedir.
• Meherkapı Kaya Yazıtı İşpuini-Minua dönemine aittir; panteonu ve kurban listesini verir.

Urartu gömü gelenekleri

• Kremasyon ölüyü yakmaktır; kül ve kemikler urnelere konur. Yakmadan gömme inhumasyondur.
• En yaygın mezar tipi yer altı oda mezarıdır; birden çok gömüye hizmet eden aile mezarlarıdır.
• Krallar anıtsal kaya mezarlarına gömülmüştür; kral kaya mezarları Van Kalesi'ndedir.
• Horhor Mağarası ve yazıtları sayesinde I. Argişti'nin mezarı kesin olarak bilinir.

Urartu su yapıları ve sanatı

• Minua (Menua) Kanalı bugün hâlâ sulamada kullanılır.
• II. Rusa (Erimena oğlu) Keşişgöl'ü baraja çevirmiştir; Van Ovası'nı sulamıştır.
• Figürlü bezemede kemerler, madalyonlar ve tunç levhalarda en sık ziyafet ve düğün törenleri işlenmiştir.
• Tunç savaş arabaları, Urartu maden işçiliği ürünleri arasında sayılmaz.

Lidya, Frigya ve İyonlar

• Lidya, Batı Anadolu'da Gediz ile Menderes arasındadır; doğu komşusu Frigya'dır.
• Sardes çevresindeki Bintepeler, Lidya kraliyet tümülüslerinin bulunduğu bölgedir.
• Alyattes'in tümülüsü olarak Kocamutaf Tepe kabul edilir.
• Frigler'de ana tanrıça geleneği Kybele (Dağların Anası) kültüyle sürmüştür.
• İyon kentleri Mısır, Karadeniz ve Yunanistan ile deniz ticareti yapmış; Kuzeybatı İran bunlar arasında değildir.

Kremasyon

Ölünün yakılarak gömülmesi; küller urneye konur.

İnhumasyon

Ölünün yakılmadan toprağa gömülmesi.

Urne

Yakılmış ölünün kemik ve küllerinin konduğu kap.

Haldi

Urartuların en yüce, savaş tanrısı.

Meherkapı

Urartu tanrıları ve kurban listesini içeren Van yakınındaki kaya yazıtı.

Tuşpa

Urartu başkenti; bugünkü Van Kalesi.

Hurro-Urartu ailesi

Hurrice ve Urartucanın oluşturduğu, ölü dil grubu.

Kybele

Frigler'in bereket ve doğa tanrıçası, Dağların Anası.

Bintepeler

Sardes çevresindeki Lidya kraliyet tümülüsleri alanı.

Unqi

Asur kaynaklarında Patin Krallığı'nın adı.

Luvi hiyeroglifi

Geç Hitit yazıtlarında kullanılan yazı sistemi.

• Meherkapı panteon ve kurban listesidir; Horhor yazıtları ise I. Argişti'nin seferleri ve mezarıyla ilgilidir.
• Kremasyon yakarak gömmedir; yakmadan gömme inhumasyondur.
• Minua Kanalı ve Keşişgöl Barajı (II. Rusa) karıştırılmamalıdır.
• Tabal Frigya ile, Lidya'nın doğusunda ise Frigya bulunur; komşulukları ayırt et.
• Urartu kralları kaya mezarına, aile ve soylular yer altı oda mezarına gömülürdü.