AUZEF Bilgi Felsefesi Çıkmış Sorular

Bilgi felsefesi (epistemoloji), bilginin kaynağını, sınırlarını ve doğruluğunu inceler; Antik Çağ'dan modern döneme ve çağdaş akımlara uzanan temel görüşleri kapsar. Ders; doğruluk kuramlarını, bilgi akımlarını ve filozofların bilgi anlayışlarını ele alır.

Bilgi felsefesinin yeri ve temel kavramları

• Bilgi felsefesi bilgiyi bilgi olarak, kendi başına inceler; odağı doğruluktur. Etik iyiliği, estetik güzelliği merkeze alır.
• Bilme edimi için özne ve nesne vazgeçilmezdir; bunların varlık biçimi varlık felsefesini ilgilendirir.
• Bilgi felsefesinin temel kavramları doğruluk, gerçeklik, anlam ve mantıktır; bütünlük bunlardan sayılmaz.
• Varlık felsefesi (ontoloji) Aristoteles'te ilk felsefedir ve modern öncesinde diğer disiplinlerin temelidir.
• Mantık, doğru düşünmenin ilkelerini verir; bilginin tutarlılığı ve çıkarım geçerliliği buna göre sınanır.

Bilgi edinme süreci ve bilimler

• Gerçekliğin bilincine varma biçimleri duyum, algı, tasarım ve kavramdır; duygu bunlardan değildir.
• Tasarım, nesne artık algılanmasa da zihinde kalan genel imgedir.
• Ham duyusal içerik, dil terimleri ve düşünme kavramlarıyla akla dayalı bilgiye dönüşür.
• Bilimler formel, doğal ve sosyal olmak üzere üç kümede toplanır; kimya doğal bilimdir.
• Tikel bilimler yalnız kendi alanını inceler; varoluşun bütününü kuşatmak felsefenin işidir.

Doğruluk ve doğruluk kuramları

• Doğruluk, düşüncenin öznel olmanın yanında nesnel içerik taşımasıdır; önermeye bilgi değerini doğruluğu verir.
• Önermenin doğruluğundan söz edebilmek için önce anlamlı olması gerekir.
• Başlıca kuramlar uygunluk, tutarlılık, tümel uzlaşım ve apaçıklıktır.
• Uygunluk kuramı düşünceyi gerçeklikle karşılaştırır; tutarlılık kuramı önermenin sistemdeki diğerleriyle çelişmemesine bakar.

Antik Çağ: Sofistler, Sokrates, Platon, Aristoteles

• Sofistlere göre bilgi göreli ve özneldir; insan her şeyin ölçüsüdür. Bilginin kişiye bağlılığı tartışması onlarla başlar.
• Sokrates mutlak doğrulara ulaşılabileceğini savunur; yöntemi ironi, sorgulama, olumsuzlama ve doğurtmadır.
• Platon'a göre episteme idealar dünyasıyla ilgilidir; göreli bilgi doxa (sanı) sayılır. İdealizmi olgunluk yapıtlarında belirgindir.
• Platon'da formlar tekillerin ötesindedir (aşkın); Aristoteles'te tekillerin içindedir (içkin).
• Aristoteles'in bilgi kuramı Mantık (Organon), Metafizik ve Ruh Üzerine çalışmalarına dayanır; bedenden bağımsız yeti akıldır.
• Parmenides ve Zenon değişimi reddeder; gerçek bilgi değişmeyen tek varlığın bilgisidir.

Orta Çağ ve Yeni Platonculuk

• Orta Çağ'ın ana tartışması evrenseller (tümeller) sorunudur.
• Kavram realizmi evrensellerin bireylerin ötesinde aşkın bir gerçekliği olduğunu söyler.
• Nominalizme göre yalnız tekil nesneler vardır; evrenseller zihnin ürettiği adlardır.
• Plotinos'ta düşünülür gerçeklik duyulur gerçeklikten üstündür; en üstte 'Bir' bulunur ve sezgiyle kavranır.

Modern dönem: rasyonalizm, empirizm ve Kant

• Empirizm bilgiyi deneyime, rasyonalizm akla, sezgicilik dolaysız sezgiye dayandırır. Asıl tartışma bilginin kaynağı ve sınırlarıdır.
• Descartes kuşkuyu amaç değil yöntem olarak kullanır; önce algılardan kuşku duyar ve 'düşünüyorum, öyleyse varım'a ulaşır.
• Descartes'ta bilgi sırası benlik, Tanrı, dış dünya şeklindedir. Malebranche ruh-beden etkileşimini Tanrı aracılığıyla açıklar.
• Spinoza sistemini sonsuz tözden geometrik yöntemle kurar.
• Locke zihni boş levha sayar, doğuştan fikri reddeder; deneyimi iç ve dış diye ikiye ayırır. Berkeley'e göre var olmak algılanmaktır.
• Hume'a göre bilgi benzerlik, çağrışım ve ardışıklık ilişkilerine dayanır.
• Kant'ta dış dünya zihnin yapısına göre biçimlenir (Kopernik Devrimi). Deneyimin ötesindeki metafizik kavramlar transendenttir.

İdealizm ve çağdaş akımlar

• Fichte kendinde şey kavramını reddeder. Fichte öznel, Schelling nesnel, Hegel mutlak idealizmle anılır.
• Berkeley ve Fichte öznel idealizm temsilcisi sayılır.
• Hegel'e göre gerçek özdeşlik farklılığı içinde kurulur.
• Comte'a göre zihin teolojik, metafizik ve pozitif evrelerden geçer; mantıkçı pozitivistler 20. yüzyıl çevreleridir.
• Pragmatizm mutlak gerçekliği reddeder; Marksizmde bilgi toplumsal varoluşun yansımasıdır. Pascal Tanrı'yı inanç ve kalple kavrar (gizemci).

Epistemoloji

Bilginin kaynağını, sınırlarını ve doğruluğunu inceleyen bilgi felsefesidir.

Episteme ve doxa

Episteme akılla kavranan hakiki bilgi, doxa göreli ve öznel sanıdır.

A priori / a posteriori

Deneyimden önce gelen bilgi a priori, deneyden sonra edinilen bilgi a posteriori'dir.

Tabula rasa

Locke'a göre zihnin doğuşta boş bir levha olması.

Yöntemsel kuşku

Descartes'ın kesin bilgiye ulaşmak için kuşkuyu araç olarak kullanması.

Transendental

Kant'ta deneyimi mümkün kılan a priori koşullar; bilginin sınırları içindedir.

Transendent

Deneyimin ötesinde kalan, bilinemeyen metafizik konular.

Nominalizm

Evrensellerin yalnızca ad olduğunu, gerçek varlığın tekillerde bulunduğunu savunan görüş.

Kavram realizmi

Evrensellerin bireylerden bağımsız, aşkın bir gerçekliği olduğunu savunur.

Organon

Aristoteles'in kıyas, tanım ve çıkarımı içeren mantık yazılarının toplamı.

Okkasyonalizm

Ruh ve beden etkileşiminin her an Tanrı tarafından sağlandığı görüşü.

Üç hal yasası

Comte'un teolojik, metafizik ve pozitif evre sıralaması.

• Aşkın (Platon) ile içkin (Aristoteles) ayrımını karıştırmamak gerekir.
• Transendental deneyimi mümkün kılan koşuldur; transendent deneyimin ötesindedir.
• Kuşku Descartes'ta amaç değil yöntemdir; felsefede tavır olarak kuşkuculuk vazgeçilmezdir.
• Öznel idealizm Berkeley ve Fichte; nesnel idealizm Schelling; mutlak idealizm Hegel'dir.
• 'Hangisi değildir' sorularında seçenekler dikkatle elenmeli: duygu, bütünlük, Sembolizm, Comte (mantıkçı pozitivist değil) gibi dışarıda kalanlar sık çıkar.