Anadolu AÖF İşletmelerde Sosyal Sorumluluk ve Etik Çıkmış Sorular

Ders, işletmelerin ve çalışanların davranışlarını yönlendiren ahlak kuramlarını, iş ahlakının gelişimini, sosyal sorumluluk türlerini ve paydaşlara karşı etik yükümlülükleri ele alır. Etik sorun alanları, etik kodlar ve eğitim uygulamaları da konunun parçasıdır.

Ahlak kuramları ve düşünürler

• Göreceli ahlak, doğru davranışın birey, grup ve toplumun kültürüne göre değiştiğini savunur.
• Normatif kuramlar arasında tanımlayıcı ahlak yer almaz; ahlak üzerine düşünme biçimlerinden biri meta-etiktir.
• Teleolojik kuramlar eylemi sonucuna göre değerlendirir; faydacılık bunlardandır. Bentham en çok kişiye en büyük mutluluğu savunur, Mill mutluluğu ahlakın ölçütlerinden sayar.
• Hazcılık egoizm kuramları içinde yer alır.
• Kant kategorik buyruğu geliştirmiş, iyi iradeyi ödevi sırf ödev olduğu için yerine getirmekle ölçmüştür.
• Rawls adalet teorisiyle anılır; adalet hem yasalarla hem yazılı olmayan kurallarla ilgilidir.
• Laura Nash sözleşmeye dayanan etik kavramını ilk kullanan kişidir.

İş ahlakının gelişimi ve temelleri

• İş ahlakı çalışmaları 1900-1920 arasında başlamış, 1920-1950 arasında felsefeden ayrılarak ayrı disiplin olarak okutulmaya başlamıştır.
• Yazılı etik kodlar 1990'lı yıllarda oluşturulmaya başlanmıştır.
• İş ahlakı, iş dünyasına özgü ayrı bir ahlak anlamına gelmez.
• Meslek ahlakı, bir mesleğin mensuplarının uymakla yükümlü olduğu ilkelerdir.
• Bireyin iş ahlakı konusundaki ilk eğitimi ailede başlar; bireysel ve aile ahlakı toplumsal ahlakla bütünleşince değerine ulaşır.

Sosyal sorumluluk yaklaşımları ve piramit

• Klasik yaklaşım işletmenin görevini kâr elde etmek ve istihdam sağlamak olarak görür.
• Sorumluluk piramidi ekonomik, yasal, ahlaki ve gönüllü basamaklardan oluşur; bireysel ve stratejik sorumluluk bunda yoktur.
• Dürüst, adil olmak ve zarar vermemek ahlaki sorumluluktur; yaşam standardına katkı gönüllü sorumluluktur.
• Sosyal sözleşme kavramı etkilenenler görüşüne dayanır.
• Keith Davis işletmeler için beş sosyal sorumluluk ilkesi öne sürmüştür.
• İşletmelerin sosyal yeteneğe sahip olmadığı görüşü, sosyal sorumluluğa karşı bir argümandır.

Sorumluluk türleri ve bireysel sorumluluk

• İç sorumluluk, kimse bilmese bile kişinin kendi vicdanına karşı taşıdığı sorumluluktur.
• Dış sorumluluk, toplumsal normlarla bağlantılıdır.
• İrade, seçenekler arasından bilinçli ve istekli tercih yapabilme yetisidir.
• Norm, değer biçmeye yarayan ve genel geçer olduğunu öne süren önermedir.
• Görev sorumluluğu taşıyan kişiden de bireysel sorumluluk beklenir.
• Whistleblowing, bazı kesimlerce ahlaki sorun sayılabilen bir ahlaki sorumluluktur.

Paydaşlar ve etik sorun alanları

• Yöneticiler hem yönetim kuruluna hem çalışanlara karşı ahlaki sorumluluk taşır; yönetim kuruluna karşı sorumlulukları şeffaflıktır.
• Tedarikçiler iç paydaş sayılmaz.
• İnsan kaynaklarında mobing ve yıldırma önemli etik sorunlardır.
• Pazarlamada rakipleri kötüleme, abartma, bilinçaltına yönelme, asimetrik bilgi, dağıtımda aşırı kota ve GDO gibi ürün güvenliği konuları sorun doğurur.
• İçeriden öğrenenlerin ticareti sermaye piyasalarında haksız kazanç sağlar.
• Muhasebe bilgisi paydaşlar için zamanında sunulmalıdır; muhasebecilerin ortak ilkeleri dürüstlük, tarafsızlık, yeterlilik ve gizliliktir.
• İnternet alışverişinde güvenlik sorunu en yoğun yaşanır.

Örgütte etik davranış, kod ve eğitim

• Etik kod, işlerde uyulacak asgari standartları belirler; ideal kod herkes için geçerlidir, üst kademeye esneklik tanımaz.
• Etik eğitimi karar verme, rakiplerle ilişkiler, dürüstlük ve çatışma gibi konuları işler; programlar gruplara göre farklılaştırılmalıdır.
• Etik davranış modelinde medya kültürel etkiler grubundadır; aile örgütsel etki değildir.
• Etik örgütler çalışanların kişisel etik değerlerini destekler.
• Çalışan haklarına ilişkin en önemli düzenleme SA 8000 Sosyal Sorumluluk Standardıdır.
• Etik liderlik ve üst düzey etik değerler, niyetin ürünüdür.

Göreceli ahlak

Doğru davranışın kültüre ve topluma göre değiştiğini ileri süren kuram.

Teleolojik kuram

Eylemi doğuracağı sonuca bakarak değerlendiren ahlak kuramı; faydacılık örnektir.

Kategorik buyruk

Kant'ın ortaya koyduğu, koşula bağlı olmayan ödev ilkesi.

Mobing

İşyerinde çalışana sistemli uygulanan psikolojik baskı, yıldırma.

Asimetrik bilgi

Taraflardan birinin diğerinden fazla bilgiye sahip olması ve bunu kendi çıkarına kullanması.

Bilinçaltına yönelme

Kişinin farkında olmadığı uyarıcılarla onu etkileyerek kazanç sağlama.

Etik kod

Yapılacak işlerde asgari davranış standartlarını belirleyen yazılı ilkeler.

İç sorumluluk

Kişinin kendi vicdanına karşı taşıdığı sorumluluk.

Dış sorumluluk

Toplumsal normlarla ilişkili sorumluluk.

İçeriden öğrenenlerin ticareti

Sermaye piyasasında içerideki bilgiyle sağlanan haksız kazanç.

SA 8000

Çalışan haklarını güvence altına alan sosyal sorumluluk standardı.

• Sorumluluk piramidinde ekonomik, yasal, ahlaki ve gönüllü basamakları hatırla; bireysel ve stratejik sorumluluk piramitte yoktur.
• İç sorumluluk vicdana, dış sorumluluk toplumsal normlara bağlanır; karıştırılmamalıdır.
• Teleolojik kuramlar sonuca, Kant'ın yaklaşımı ödeve bakar; Bentham ile Mill faydacıdır.
• Soruda 'değildir' veya 'yer almaz' ifadesine dikkat edilmeli; sosyal sorumsuzluk etik konu sayılmaz, siyasete katılım sosyal sorumluluk değildir.
• Tarih sorularında 1900-1920 başlangıcı, 1920-1950 ayrı disiplin olması ve 1990'larda yazılı etik kodlar ayrımı yapılmalıdır.