Anadolu AÖF Yaşlı Psikolojisi Çıkmış Sorular

Yaşlı Psikolojisi dersi, yaşam boyu gelişim yaklaşımı çerçevesinde gelişimin temel kavramlarını, kuramlarını, araştırma yöntemlerini ve yaşlılıkta görülen duyusal, bedensel ve psikososyal değişimleri ele alır.

Gelişimin temel kavramları

• Gelişim; biyolojik, bilişsel ve sosyal-duygusal süreçlerin birlikte işlemesiyle gerçekleşir.
• Hafıza ve akıl yürütme bilişsel, yürüme motor, aile ilişkileri ise sosyal-duygusal alana girer.
• Nicel değişim sayıyla ifade edilir (boy, ağırlık); niteliksel değişim yapı ve işlevdeki dönüşümdür (duygu düzenleme).
• Kritik dönemde çevresel etki çok belirleyicidir; gebelikte rubella virüsünün zamanlaması buna örnektir.
• Gelişim bağlamsaldır: aynı kuşak benzer tarihsel olaylardan benzer biçimde etkilenir.

Gelişim kuramları

• Freud'un psikoseksüel kuramı beş dönemden oluşur: oral, anal, fallik, latent, genital.
• Erikson'un sekiz evreli kuramı doğumdan ölüme uzanır; son evre benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluktur.
• Levinson, Arnett ve Gould gelişimi yalnızca yetişkinlik dönemiyle sınırlı ele alır.
• Levinson'da yaşam yapısı, bireyin belirli bir andaki yaşam örüntüsünü ve ilişkilerini anlatır.
• Havighurst'e göre yaşlılık görevleri: güç ve sağlık kaybına, emekliliğe, gelir düşüşüne ve eş kaybına uyum.
• Piaget'de bağımlı ahlâk kuralları değişmez sayar; otonom ahlâkta kuralların insan yapımı olduğu ve niyetin de önemli olduğu anlaşılır.

Bilimsel bilgi ve araştırma yöntemleri

• Bilimsel bilgi mutlak değildir; yeni kanıtlarla düzeltilir, bu yüzden bulgular değişebilir.
• Boylamsal araştırmada aynı kişiler uzun süre izlenir; zaman, maliyet ve katılımcı kaybı sakıncalarıdır.
• Kesitsel araştırma hızlı ve ekonomiktir ama bireysel değişimi izleyemez.
• Deneysel yöntemde diğer koşullar kontrol edilir; neden-sonuç ilişkisi kurulabilen en kesin yöntemdir.
• Temel araştırma bilgi ve kuram üretir; sonuçları uygulamaya aktarmak uygulamalı araştırmaya özgüdür.
• Anketteki görüşü serbestçe anlatmayı isteyen soru açık uçlu sorudur.

Yaşlılıkta görme değişimleri

• Presbiyopi: mercek esnekliğini yitirir, yakın görme bozulur; okuma gözlüğüyle düzeltilir.
• Katarakt: merceğin saydamlığı kaybolur; bulanık görme ve ışığa duyarlılık görülür, ameliyatla tedavi edilir.
• Glokom: göz içi basıncı görme sinirini zedeler, önce yan görme kaybolur.
• Maküler dejenerasyon: merkezi görme kaybolur, yan görme sürer.

Tat alma ve ağız-diş sağlığı

• Yaşlılıkta tat tomurcukları azalır; gerileme özellikle tatlı ve tuzlu tatlarda belirgindir.
• Koku zayıflığı ve ağız kuruluğu da tat almayı olumsuz etkiler.
• Bruksizm: çoğunlukla uykuda dişlerin istemsiz sıkılıp gıcırdatılmasıdır; stres ve kaygı nedenidir.
• Erozyon: asitli besinlerden sonra hemen fırçalamak yumuşamış mineyi aşındırır.

Kadında klimakterik dönem

• Klimakterik dönem, üreme yeteneğinden bu yeteneğin sona ermesine geçen uzun süreçtir.
• Menopoz öncesi, menopoz ve menopoz sonrası dönemlerin üçünü de kapsar.
• Menopoz, bu süreçte son adet kanamasına denk gelen bir noktadır.

Kritik dönem

Çevresel etkilerin bir organ ya da işlev üzerinde en belirleyici olduğu sınırlı süre.

Presbiyopi

Yaşla birlikte mercek esnekliğinin azalması sonucu yakındaki nesnelerin net görülememesi.

Katarakt

Doğal merceğin şeffaflığını yitirip bulanıklaşması.

Glokom

Göz içi basıncının artmasıyla görme sinirinin hasar görmesi.

Maküler dejenerasyon

Retina ortasındaki makulanın bozulması nedeniyle merkezi görmenin kaybı.

Bruksizm

Dişlerin istemsiz biçimde sıkılması ve gıcırdatılması.

Erozyon

Diş minesinin asitlerin kimyasal etkisiyle aşınması.

Boylamsal araştırma

Aynı bireylerin uzun süre izlenerek tekrar tekrar ölçüldüğü yöntem.

Yaşam yapısı

Levinson'a göre bireyin belirli bir zamandaki yaşam örüntüsü.

Otonom ahlâk

Piaget'de kuralların insan yapımı olduğunun ve niyetin de önemli olduğunun anlaşıldığı aşama.

Klimakterik dönem

Kadında üreme yeteneğinden bu yeteneğin sona erdiği evreye geçiş süreci.

• Presbiyopi yakın görmeyi, katarakt bulanıklaşmayı, glokom yan görme kaybını, maküler dejenerasyon merkezi görme kaybını anlatır; bunlar karıştırılmamalı.
• Erikson doğumdan ölüme uzanan kuramcıdır; Levinson, Arnett ve Gould yalnızca yetişkinliği ele alır.
• Boylamsal ve kesitsel yöntemin güçlü ve zayıf yanları birbirinin tersidir; soruda hangisinin sakıncası sorulduğuna bakılmalı.
• Nicel değişim ölçülebilir artış ya da azalıştır; niteliksel değişim yapı ve işlevdeki dönüşümdür.
• Temel araştırma bilgi üretir, uygulamalı araştırma çözüm üretir; 'uygulamaya aktarma' ifadesi uygulamalıya aittir.