ATA-AÖF Çalışma İlişkileri ve Etik Çıkmış Sorular

Ders, çalışma olgusunun tarihsel gelişimini, endüstri ilişkileri sistemini, işçi-işveren-devlet ilişkilerini ve sendika ile toplu iş hukukunu ele alır. Ayrıca kişilik, değer, tutum, etik, grup, çatışma, stres ve kariyer gibi davranışsal konuları içerir.

Çalışmanın tarihsel gelişimi

• İlk Çağ'da çalışma düzenini büyük ölçüde kölelik biçimlendirmiştir.
• Tarım toplumunda yerleşik yaşam, mülkiyet ve iş bölümü gelişmiş; avcılık ve toplayıcılık yardımcı geçim olarak sürmüştür.
• Bilimsel yönetimin öncüsü Taylor'dır; 1911 tarihli eseri iş süreçlerini ve verimliliği inceler.
• Bilgi toplumunda beyaz yakalıların yerini bilgi üreten uzmanlar olan altın yakalılar almıştır.
• Sanayi sonrası toplumda iş, psikolojik ihtiyaçları da karşılayan insani bir eylem sayılır.

Endüstri ilişkileri sistemi

• Dunlop modelinde girdiler aktörler, pazar ve teknoloji koşulları ile ideolojidir.
• Marjinal verimlilik ve uluslararası örgütler sistemi şekillendiren doğrudan unsurlar arasında sayılmaz.
• Sistem ekonomik, siyasi ve toplumsal alt sistemlerle bağlantılıdır; kültürel sistem bu sınıflamada yer almaz.
• Sisteme yöneltilen eleştirilerden biri, durağan kalıp değişim ve çatışmayı yeterince kapsamamasıdır.
• Yazılı kurallar içtihat, yönetim kararı, sendika tüzüğü ve toplu sözleşmedir; örf ve âdet yazısız davranış kalıbıdır.
• Otoriter sistemde grev ve lokavt kapalıdır, zorunlu tahkim uygulanır; serbest pazarlık demokratik sistemin özelliğidir.

Devlet, ILO ve küreselleşme

• Yasa koyucu devlet asgari çalışma koşullarını belirler.
• Devlet tarafsız olmalıdır; ticaret ve sanayi ilişkilerinin aracı olamaz.
• ILO 1919'da kurulmuş, üçlü yapılı, evrensel asgari standartlar koyan bir örgüttür.
• Küreselleşme sermaye, teknoloji ve insanın serbest dolaşımıyla dünyanın tek pazara dönüşmesidir.
• Küresel sermaye ucuz işgücü, hammadde ve vergi avantajı arar; mesafeler kısalır, iletişim güçlenir.

Türkiye'de iş mevzuatı ve sendikalar

• 3008 sayılı ilk kapsamlı İş Kanunu 1936'dadır; grev ve lokavtı yasaklamıştır.
• 1947 tarihli kanun sendika kurmaya izin vermiş, grev hakkını tanımamıştır.
• Bireysel iş ilişkilerini 4857 sayılı Kanun düzenler; toplu iş ilişkilerini 6356 sayılı Kanun.
• 6356, daha önceki 2821 ve 2822 sayılı kanunları birleştirmiştir.
• Toplu iş sözleşmesi yazılı yapılmak zorundadır.
• Can ve mal kurtarma, milli savunma kurumları, yolculuğu bitmemiş taşıtlar ve afet durumlarında grev ve lokavt yapılamaz.
• Sendikalı işçilerin neredeyse tamamı kamu işletmelerindedir; evde çalışma en çok hazır giyim ve tekstilde görülür.

Kişilik, değer, tutum ve etik

• Kişiliğin boyutları karakter, mizaç ve yetenektir; belirleyicileri genetik, sosyokültürel, coğrafi ve fiziki etkenlerdir.
• Makyavelist tip değerden değil, konjonktürden ve çıkardan hareket eder.
• Schwartz ve Bilsky'ye göre değerler soyut inançlardır, amaçlara yönelir ve önem sırasına dizilir.
• Rokeach'a göre herkes aynı değerlere sahiptir, önem dereceleri kişiden kişiye değişir.
• Tutum davranışa hazır olma halidir; kanaat mantıklı ama itiraza açık düşüncedir; inanç gerekçeye bağlanmayan kabuldür.
• Etik, Yunanca ethos sözcüğünden gelir; türleri bireysel, toplumsal, örgütsel, mesleki ve evrensel etiktir.
• Duyarsızlık etik dışı davranış kalıbıdır.

Grup, takım ve çatışma

• Gruplara güvenlik, aidiyet, statü, güç ve ortak hedef için katılınır; Maslow basamaklarıyla açıklanır.
• Gruplar iş yükünü azaltır, etkinlik, istikrar ve tatmin sağlar.
• Takım çalışması hem takımın hem üyelerin yararını gözetir.
• Proje tipi takımlar çoğunlukla matriks tasarımlı örgütlerde görülür.
• Çatışma kişi veya gruplar arası uyuşmazlıktır; karar vermede zorlanma bireysel çatışmadır.
• Görev ve yetki sınırlarının belirsizliği yönetsel belirsizlik kaynaklı çatışmadır.

Stres, kariyer ve güdülenme

• Yetki eksikliği, karar baskısı ve haksızlık yönetim tarzı kaynaklı streslerdir; kariyer yetersizliği ayrı bir kaynaktır.
• Stresle baş etmede bedensel, zihinsel, inanca dayalı ve davranışsal teknikler kullanılır.
• Sosyal destek aile, arkadaş ve iş arkadaşlarından gelen yardımlardır.
• Kariyer platosu, yükselmenin zirveye varmadan durmasıdır.
• Kariyer geliştirme programı beceri ve yetenek kazandırır; asgari üretim seviyesi destek değildir.
• McClelland'a göre güdüler başarı, güç ve ilişki gereksinimidir.
• Robbins'e göre bağlılık, örgütle özdeşleşme ve üyeliği sürdürme isteğidir.

Endüstri ilişkileri sistemi

Aktörler, teknoloji, pazar ve ideolojinin çalışma kurallarını biçimlendirdiği yapıdır.

Örf ve âdet

Uzun süre tekrarlanarak benimsenmiş, yazıya geçmemiş davranış kalıbıdır.

Tutum

Bireyin nesne ve durumlara belli biçimde karşılık vermeye hazır olma halidir.

Kanaat

Mantığa dayanan ama makul itirazlara açık düşüncedir.

Makyavelist

Değere değil, duruma ve kendi çıkarına göre davranan kişilik tipidir.

Mesleki etik

Bir işin standartlara uygun, özenli ve dürüst yapılmasını ilgilendiren etik türüdür.

Kariyer platosu

Çalışanın üst pozisyon kalmadığı için ilerleyememesidir.

Sosyal destek

Stresle baş etmeye yardım eden aile, arkadaş ve iş çevresi desteğidir.

Matriks örgüt

Fonksiyonel yapıyla proje temelli yapıyı birleştiren melez örgüttür.

Küreselleşme

Ülke sınırlarının önemini yitirip dünyanın bütünleşik pazara dönüşmesidir.

Altın yakalılar

Bilgi toplumunda problem çözme gücü yüksek uzman çalışanlardır.

• Kanun numaralarını karıştırmamak gerekir: 4857 bireysel iş, 6356 toplu iş, 3008 ilk kapsamlı iş kanunudur.
• Girdi olan ideoloji ile sistemin dışında kalan marjinal verimlilik ve uluslararası örgütler ayrılmalıdır.
• Tutum, kanaat ve inanç birbirine benzer; hazır olma, mantıklı ama itiraza açık olma ve gerekçesiz kabul ayrımına bakılmalıdır.
• Olumsuz ifade soruları çoktur; tuzak şıklar genellikle başka kavrama ait unsurlardır, ör. işveren hedefi, demokratik sistem özelliği.
• ILO 1919'da, Birleşmiş Milletler 1945'te kurulmuştur; tarihler karıştırılmamalıdır.