ATA-AÖF Türk Hukuk Tarihi Çıkmış Sorular

Türk Hukuk Tarihi dersi, Osmanlı'da klasik İslam hukukunun uygulanışını, Tanzimat ile Batı'dan kanun alınmasını ve yargı örgütündeki değişimi; ayrıca miras, vakıf, arazi, ceza ve borçlar hukukunun temel kavramlarını ele alır.

Tanzimat ve Batı'dan kanun alma

• İlk ihtiyaç, yabancı tüccarlarla artan ilişkiler yüzünden ticaret alanında doğdu.
• 1850 tarihli Kanunname-i Ticaret-i Berriye, Fransız Ticaret Kanunu örnek alınarak hazırlandı ve Batı'dan alınan ilk kanundur.
• Ticaret, ceza ve hukuk yargılaması alanlarında özellikle Fransa'dan kanun alındı.
• Usul-i Muhakeme-i Şer'iye fıkha dayandığı için Batı'dan alınmış sayılmaz.
• Mecelle, Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki heyetçe hazırlanan, Hanefi fıkhını maddeleştiren 16 kitaplık kanundur; Rehin ayrı bir kitaptır.

Yargı örgütü

• 1838'de II. Mahmud döneminde kurulan Meclis-i Vâlâ, kanun hazırlama, yüce divan, idari uyuşmazlık ve temyiz görevlerini birlikte yürütürdü.
• Meclis-i Vâlâ'nın işlevleri bugünkü Danıştay ve Yargıtay'a benzer; 1868'de iki ayrı organa bölündü.
• Şer'i mahkemelerin yetkisi daraltıldı; farklı dinlerden hâkimlerin bulunduğu Nizamiye Mahkemeleri kuruldu.
• Nizamiye Mahkemeleri Müslüman ile gayrimüslim veya yabancı arasındaki uyuşmazlıklara bakardı.

Ceza hukuku

• Had cezası kesin belirlenmiş suçlarda, kısas ise cana karşı işlenip aynen karşılık verilen suçlarda uygulanır.
• Cezası önceden belirlenmemiş, takdiri hâkime bırakılan fiiller tazir kapsamındadır.
• Padişah isyan, eşkıyalık, görev suistimali gibi hallerde örfi yetkiyle idam veya müsadere kararı verebilirdi; buna siyaseten katl denir.
• Siyaseten katl, kadıların dar fıkhi kurallarından bağımsız, kamu düzenini çabuk sağlamaya yönelik bir yetkidir.

Kişiler, ehliyet ve devletler hukuku

• Ehliyet arızaları iradi olmayanlar (küçüklük, akıl hastalığı, maraz-ı mevt) ve sonradan kazanılanlar diye ayrılır.
• Sefahet, kişinin kendi tercihinden doğan ve malı boş yere harcamayı anlatan arızadır.
• Zimmi, cizye ödeyerek devlet korumasında yaşayan gayrimüslim tebaadır; harbî savaş hâlindeki ülke mensubudur.
• Müste'men, eman alarak ticaret veya diplomasi için geçici gelen yabancıdır.
• Talak ciddi ve iradi bir işlemdir; küçüklerin ve akıl hastalarının boşama ehliyeti yoktur.

Miras hukuku

• İslam öncesi Türklerde kalın verilmiş olması, kadının kocasından miras almasına engel değildi.
• Klasik İslam miras hukukunda yakın olan uzağı düşürür; önceden ölen vârisin çocukları onun yerine geçmez.
• Payların toplamı terekeyi aşarsa herkesin hissesi orantılı azaltılır; bu işleme avliye denir.
• Hiç varisi olmayan kişinin terekesi son varis sayılan beytülmâle geçer.

Arazi ve vakıf düzeni

• Tımar sistemi, mirî toprakların işletme ve vergi hakkını hizmet karşılığında sipahiye veren klasik düzendir; sipahi asker yetiştirirdi.
• Mevat arazi, sahipsiz ve işlenmeyen topraktır; devlet izniyle canlandıran kişi ihya yoluyla mülk edinir.
• Sahih vakıf kişinin öz mülkünü vakfetmesidir; mirî arazinin gelirinin kamu hizmeti için vakfı gayrisahih (irsadi) vakıftır.
• İcareteyn'de harap vakıf mülkünü kiralayan önce icare-i muaccele denen büyük peşin bedeli, sonra icare-i müeccele denen küçük dönemsel kirayı öder.

Borçlar ve eşya hukuku

• Haksız iktisap, hukuki sebep olmadan başkasının aleyhine zenginleşmedir; zenginleşen iade etmekle yükümlüdür.
• Rehin, borcu güvenceye almak için alacaklının borçlunun malına el koymasıdır; hapis hakkı bu yetkinin parçasıdır.
• Bedel belirli sürede ödenmezse akdin bozulacağı kararlaştırılırsa nakit muhayyerliği doğar.
• Faiz yasağına şeklen uyularak finansman sağlayan fıkhi çarelere hile-i şer'iyye denir; mal pahalıya vadeli satılıp ucuza peşin geri alınırdı.

Kanunname-i Ticaret-i Berriye

1850'de Fransız Ticaret Kanunu'ndan alınan, Batı'dan iktibas edilmiş ilk kanundur.

Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye

1838'de kurulan, kanun hazırlayan ve yüksek yargı görevi yapan organdır.

Nizamiye Mahkemeleri

Şer'i mahkemelerin dışında kurulan, karma yapılı ve Batı kanunlarını uygulayan mahkemelerdir.

Siyaseten katl

Padişahın örfi yetkiyle şer'i kurallara bağlı kalmadan verdiği ölüm cezasıdır.

Tazir

Cezası önceden belirlenmemiş, takdiri hâkime bırakılmış suçlardır.

İcare-i muaccele

İcareteyn'de kiracının başta ödediği, mal değerine yakın peşin bedeldir.

Gayrisahih vakıf

Mülkiyeti devlette kalan mirî arazinin gelirlerinin kamu hizmetine vakfedilmesidir.

Müste'men

Eman alarak geçici ve barışçı amaçla İslam ülkesine gelen yabancıdır.

Avliye

Miras payları terekeyi aştığında hisselerin orantılı biçimde azaltılmasıdır.

Beytülmâl

Kamu hazinesidir; varissiz tereke buraya geçer.

Tımar sistemi

Mirî toprağın gelirinin hizmet karşılığı sipahiye bırakıldığı askerî ve idari düzendir.

Hile-i şer'iyye

Faiz yasağına şeklen uyup kredi ihtiyacını karşılayan hukuki formüllerdir.

• Zimmi (vergi veren gayrimüslim tebaa), müste'men (geçici gelen eman sahibi yabancı) ve harbî (savaş hâlindeki ülke mensubu) birbirine karıştırılmamalı.
• Had, kısas ve tazir ayrımında cezanın önceden belirlenip belirlenmediğine bakılmalı.
• İcare-i muaccele peşin büyük bedel, icare-i müeccele sonraki küçük kiradır.
• Kamu-özel hukuk ayrımı Roma hukukunun katkısıdır, İslam hukukunun değil.
• Sahih vakıf öz mülkün, gayrisahih vakıf mirî arazi gelirinin vakfıdır.