ATA-AÖF İnsan Davranışı ve Sosyal Çevre II Çıkmış Sorular

Ders, yetişkinlik ve yaşlılık boyunca bireyin gelişimini, evlilik ve aile yaşamını, ebeveynlik evrelerini, olgunluk ile atılganlık gibi kişilik özelliklerini ve yaşlanmanın biyolojik ile toplumsal yönlerini ele alır.

Aile ve aile yaşam döngüsü

• Aile yaşam döngüsü, kuruluştan yaşlılığa beklenen evreleri tanımlar: yeni evli çift, çocuklu dönemler, çocukların ayrılması, yaşlılık.
• Aile üyesinin kaybı standart bir evre sayılmaz; ailenin yaşayabileceği krizli bir olaydır.
• Ebeveynlik evreleri sırasıyla bekleyiş, balayı, plato ve çözülmedir.
• Doğumla başlayıp yeni rollere uyumun sağlandığı dönem balayı evresidir.

Evlilik: nedenler, tipler ve ayrılık

• Evliliğe sevgi, cinsellik, ekonomik ortaklık, aidiyet ve çocuk sahibi olma güdüleri iten etmenlerdir.
• Bağımsız olma isteği evlenme nedeni sayılmaz; daha çok ayrı yaşama ile ilişkilidir.
• İkamet kuralına göre tipler: patrilokal, matrilokal, neolokal, bilokal. Monolokal diye bir tip yoktur.
• Geleneksel evlilikte roller cinsiyete göre ayrılır ve yapı hiyerarşiktir; biri baskın, diğeri itaatkârdır.
• Eşlerin kendi yaşamını sürdürebilmesi modern ve demokratik evlilik özelliğidir.
• Şiddet ve baskı, ruhsal uyumsuzluk, toplumsal-kültürel uyuşmazlık ayrılığa götüren nedenlerdir.

Genç yetişkinlik ve Gould'un Dönüşüm Kuramı

• Roger Gould, yetişkin gelişimini dönüşüm kavramıyla açıklar; süreç 16 yaşında başlar, orta yaşa kadar sürer.
• Kişi çocukluktan gelen yanlış varsayımlardan arınarak yetişkin bilincine ulaşır.
• Birinci Evre (16-22 yaş) ana-babanın dünyasından ayrılıp özerk kimlik kurma dönemidir.
• Genç yetişkinlikte depresyon, kaygı, yeme bozuklukları ve bağımlılık sık görülür; zihinsel yetersizlik gelişimsel bir durumdur, bu gruba girmez.

Meslek seçimi ve kişilik özellikleri

• Meslek seçiminde rol modelleriyle özdeşleşme etkilidir; bu sosyal öğrenmeyle bağlantılıdır.
• Allport'a göre olgun bireyde benlik duygusu genişler; aile, toplum ve insanlık benliğe dahil olur.
• Dar benlik duygusu olgunlaşmamışlık göstergesidir.

Atılganlık, çekingenlik ve saldırganlık

• Atılganlık, başkalarının haklarına saygıyla kendi haklarını korumak ve kendini dürüstçe ifade etmektir.
• Atılganlık özgüveni ve iletişimi güçlendirir, kaygıyı azaltır.
• Alaycılıkla aşağılık duygusunu örtmek atılganlık değil, savunma mekanizmasıdır.
• Saldırgan birey sürekli itiraz eder ve talepte bulunur; itirazdan kaçınmak çekingen bireye özgüdür.

Orta yaş

• Orta yaş yaklaşık 40-65 yaş arasıdır; fiziksel, duyusal, cinsel ve bilişsel değişimler görülür.
• Cilt yaşlanır, görme ve işitme zayıflar, menopoz ya da andropoz yaşanır, kristalize zekâ artar.
• Orta yaş krizinde kişi yaşamını, başarılarını ve ölümlülüğünü sorgular; görünüş, çevre ve ilişkilerini değiştirebilir.
• İnanç değiştirme tipik tepki değildir; olsa olsa maneviyata yönelme görülür.

Zekâ ve yaşlanma

• Marion Perlmutter yetişkin zekâsı için Üç Katlı Model'i geliştirmiştir: işleme, bilme, düşünme.
• Yaşla işleme hızı düşer; bilme ve düşünme kapasiteleri korunabilir.
• Biyolojik yaşlanma organizmanın yapı ve işleyişindeki değişimdir; toplumsal yaşlanma rol üstlenme ve bırakma değişimidir.
• Osteoporoz kemik dokusunun bozulmasıdır; yaşlılıkta kalça, omurga, bilek kırığı riskini artırır.

Aile yaşam döngüsü

Ailenin kuruluşundan yaşlılığa kadar geçtiği beklenen evrelerin bütünü.

Dönüşüm Kuramı

Gould'a göre bireyin çocukluk varsayımlarını bırakıp yetişkin bilincine ulaşma süreci.

Balayı evresi

Çocuğun doğumuyla başlayan ve ebeveynin yeni rollere uyum sağladığı ilk ebeveynlik dönemi.

Neolokal evlilik

İkamet kuralı tiplerinden biri; patrilokal, matrilokal ve bilokal ile birlikte sayılır.

Atılganlık

Başkalarının haklarına saygı gösterirken kendi haklarını koruyup dürüstçe ifade edebilme.

Olgun birey

Allport'a göre benlik duygusu genişlemiş, aile ve toplumu da benliğine katan kişi.

Rol modeli

Örnek alınıp özdeşleşilen, meslek seçimini etkileyebilen kişi.

Orta yaş krizi

Kişinin yaşamını, başarılarını ve ölümlülüğünü sorguladığı dönem.

Üç Katlı Model

Perlmutter'in yetişkin zekâsını işleme, bilme ve düşünme olarak açıkladığı model.

Biyolojik yaşlanma

Vücudun yapı ve işlevlerinde zamanla ortaya çıkan değişimler.

Toplumsal yaşlanma

Rol üstlenme ve bu rolleri bırakmayla ilgili değişimler.

Osteoporoz

Kemik erimesi; kemik yoğunluğunun azalıp dokunun bozulması.

• Soru kökünde 'sayılmaz', 'bulunmaz', 'rastlanmaz' geçiyorsa yanlış olan şık aranır; örneğin monolokal, dar benlik, zihinsel yetersizlik, inanç değiştirme.
• Geleneksel evlilik (hiyerarşi, cinsiyete göre rol) ile modern-demokratik evlilik (eşlerin kendini gerçekleştirmesi) karıştırılmamalıdır.
• Saldırgan birey sürekli itiraz eder; çekingen birey itirazdan kaçınır.
• Biyolojik yaşlanma yapı ve işleyişle, toplumsal yaşlanma rollerle ilgilidir.
• Kuramcı-kavram eşleşmeleri: Gould dönüşüm, Perlmutter üç katlı model, Allport olgunluk.