ATA-AÖF Kelama Giriş Çıkmış Sorular

Kelama Giriş dersi, kelam ilminin adlarını, konularını ve kavramlarını, ilk dönem fırkaları ile Mutezile ve Matüridiyye gibi ekolleri, Allah'ın sıfatları ve büyük günah gibi temel tartışmaları ele alır.

Kelam ilminin adları ve yapısı

• Kelamın itikadi esasları belirleyen yönü Usûlü'd-Dîn adıyla öne çıkar; dinin temelleri anlamına gelir.
• Tevhit Allah'ın birliğini, Akait inançları, el-Fıkhu'l-Ekber büyük fıkıh fikrini ifade eden diğer adlardır.
• Mesâil, ilmin asıl konularıdır: Allah'ın varlığı ve sıfatları, nübüvvet, haşr gibi.
• Mebadi öncülleri, vesâil araçları, ahkâm ise hükümleri gösterir.

Sıfatlar konusunda yaklaşımlar

• Müşebbihe, el, yüz, göz gibi sıfatları beşeri anlamlarıyla alıp Allah'ı yaratılmışlara benzetir.
• Takdis, Allah'ı yakışmayan her türlü niteliklerden uzak tutma ilkesidir.
• İmam Mâlik'in istiva sözü, keyfiyeti bilinmese de nassa kalben onay vermeyi, yani tasdiki vurgular.
• Mutezile, Allah'ın konuşmasını (Kelam) sonradan yaratılmış sayar; Kur'an'ın mahluk olduğu görüşü buna dayanır.
• Âlim, Kadir ve Hayy ise Mutezile'de de zatla birlikte ezelî sıfatlardır.

İlk dönem fırkaları ve büyük günah

• Hariciler tahkimi reddedip Hz. Ali'nin safından ayrılmış, nassları sert yorumlamış, büyük günah işleyeni tekfir etmiştir.
• Mürcie, büyük günah sahibinin hükmünü ahirette Allah'a bırakır; ircâ erteleme demektir.
• Mutezile, büyük günahı işleyen fasığı ne mümin ne kâfir sayar (el-menzile beyne'l-menzileteyn).
• Tövbesiz ölen fasık Mutezile'ye göre cehenneme gider; bu yüzden Fasık-Cennet eşleştirmesi mezhebe aykırıdır.

İrade ve kader tartışması

• Cebriyye, insan iradesini reddedip fiilleri zorunlu kadere bağlar.
• Mutezile ve Kaderiyye özgür iradeyi öne çıkarır.
• Ehl-i Sünnet kesb anlayışıyla orta yol tutar.
• Kaderiyye'nin önde gelenlerinden Gaylan ed-Dımeşkî, Ömer b. Abdülaziz'e mektup yazıp adil yönetmeye çağırmıştır.

Mutezile

• Mutezile kendisi için Ehlü'l-Adl (adalet ehli) adını seçmiştir.
• Havariç, Cehmiyye, Kaderiyye ve Muattıla adları muhalifleri tarafından takılmış adlardır.
• Mihne tartışmaları, Kur'an'ın mahluk olduğu anlayışına dayanır.

Matüridi ve Matüridiyye

• İmam Matüridi Matüridiliğin kurucusudur; temel eserleri Kitabü't-Tevhid ve Te'vilatü'l-Kur'ân'dır.
• Tebsiratü'l-Edille ve Bahrü'l-Kelâm, Ebu'l-Muîn en-Nesefi'ye aittir.
• Matüridiyye hem Allah'a âlim demeyi hem de ilim sahibi olduğunu kabul eder.
• Diğer tefsirler: el-Keşşaf Zemahşeri'nin, Envârü't-Tenzîl Beyzavi'nin, Câmiü'l-Beyân Taberî'nin, Mefâtihu'l-Gayb Razi'nin eseridir.

Dış etkiler ve vahiy temelli konular

• Yunan felsefesi İslam dünyasına Antakya, İskenderiyye, Harran ve Bağdat üzerinden geçmiştir; Nişapur fıkıh ve hadis merkezidir.
• Hz. Peygamber'in Necranlı Hristiyanlarla münazarasının ana konusu Hz. İsa'nın mahiyetidir.
• Teslis inancı ile tevhid ilkesi bu noktada ayrışır.
• Şûra 52, vahyin Cebrail ile gelişini ve Hz. Muhammed'in hidayet rehberi olduğunu bildirerek nübüvvetin delili sayılır.

Mesâil

Bir ilmin incelediği asıl konular.

Usûlü'd-Dîn

Dinin temelleri; kelamın itikadi esasları tespit eden yönünü anlatan ad.

Müşebbihe

Allah'ı sıfatlarda yaratılmışlara benzeten grup.

Teşbih

Benzetme; Allah'ı yaratılmışlara benzetme anlayışı.

Takdis

Allah'ı celaline yakışmayan niteliklerden münezzeh tutma.

Tasdik

Nassın bildirdiğine kalben onay verme.

Cebriyye

İnsan iradesini reddeden, fiilleri kadere bağlı gören ekol.

Mürcie

Büyük günah sahibinin hükmünü ahirete bırakan ekol.

el-Menzile beyne'l-menzileteyn

Mutezile'nin fasığı ne mümin ne kâfir sayan ilkesi.

Kesb

Ehl-i Sünnet'in irade konusunda benimsediği orta yol.

Ehlü'l-Adl

Mutezile'nin kendisi için seçtiği ad.

• Kitabü't-Tevhid ve Te'vilatü'l-Kur'ân Matüridi'nindir; Tebsiratü'l-Edille ve Bahrü'l-Kelâm Nesefi'ye aittir.
• Mutezile'nin kendi seçtiği ad Ehlü'l-Adl'dir; Havariç, Cehmiyye, Kaderiyye ve Muattıla muhalif adlarıdır.
• Hariciler büyük günah işleyeni tekfir eder, Mürcie hükmü ahirete bırakır, Mutezile iki konum arası bir yer verir.
• Mebadi, mesâil, vesâil ve ahkâm terimlerini karıştırmamak gerekir; asıl konular mesâildir.