ATA-AÖF Sivil Toplum Örgütleri Çıkmış Sorular

Ders, sivil toplumun kavramsal ve tarihsel çerçevesini, sivil toplum düşünürlerini, sendika, dernek, vakıf ve meslek kuruluşları gibi örgüt türlerini, bunların hukuki dayanaklarını ve demokrasideki işlevlerini ele alır.

Sivil toplum düşünürleri

• Tocqueville gönüllü birlikleri demokrasinin okulu sayar; bireyler burada ortak hareket etmeyi öğrenir.
• Rousseau devlet ile sivil toplum gerilimini insan ve yurttaş ayrımı üzerinden açıklar.
• Rousseau'ya ait kavram genel iradedir.
• Hegel üçlüsü aile, sivil toplum ve devlettir.

Sivil toplumun tarihsel gelişimi

• Dört evre vardır: klasik dönem, ortaçağ, devletin güçlenmesi ve bağımsız sivil toplumun gelişimi.
• Sosyal devlet anlayışı bu sınıflamada ayrı bir evre sayılmaz.
• Sivil toplumun doğuşu gerekçelerinden biri piyasanın başarısızlığıdır.
• Piyasa kâr getirmeyen kamusal malları yeterince üretemez; bu boşluğu sivil toplum kuruluşları doldurur.

Sivil toplumun işlevleri ve şartları

• STK'lar vatandaş taleplerini yönetime iletir, politikaları topluma aktarır; devlet ile vatandaş arasında arabuluculuk yapar.
• Temel katkıları kolektif alan yaratmak, dayanışmayı güçlendirmek ve demokrasiyi desteklemektir.
• Varoluş şartları devletten özerklik, gönüllülük ve hukuka uygunluktur.
• Kendi kaynağını üretebilmek zorunlu şart değildir; birçok örgüt bağışlarla yaşar.

İnsan hakları

• İlk hukuki düzenleme 1215 tarihli Magna Carta'dır; kralın yetkisini sınırlamış, yargısız cezayı yasaklamıştır.
• İkinci kuşak haklar ekonomik, sosyal ve kültürel haklardır: çalışma, sendika, eğitim, sağlık.
• Çevre hakkı dayanışma hakkıdır ve üçüncü kuşağa girer.

Sendikalar ve işçi örgütleri

• Sendika, işçi ya da işverenlerin ortak hak ve çıkarlarını korumak için kurduğu tüzel kişiliği olan örgüttür (6356 sayılı Kanun).
• Sendikalar çalışma koşullarını iyileştirir ve toplu pazarlık yapar.
• Sendikacılığı en çok destekleyen siyasal unsur demokrasidir; otoriter rejimlerde sendikalar yasaklanır ya da devlet aracı olur.
• Osmanlı Amele Cemiyeti, Tophane işçilerinin gizlice kurduğu, sınıf bilinciyle hareket eden ilk işçi örgütüdür.

Dernekler, vakıflar ve meslek kuruluşları

• 1909 Cemiyetler Kanunu dernek kurmayı izin şartından çıkarıp bildirime bağlamıştır.
• Anayasa'nın 33. maddesi dernek kurma hürriyetini düzenler; sendika hakkı 51. maddededir.
• Anayasa ve Medeni Kanun'dan sonra vakıflara ilişkin en önemli düzenleme 2008 tarihli 5737 sayılı Vakıflar Kanunu'dur.
• Bu kanun vakıfların iktisadi işletme işletmesine ve şirket kurmasına imkân verir.
• Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına (Anayasa m.135) kayıt zorunludur; üyelik serbest değildir.

Gönüllü birlikler

Tocqueville'e göre bireylere ortak hareket etmeyi öğreten, demokrasinin okulu işlevi gören örgütlenmelerdir.

Sendika

Çalışma ilişkilerinde ortak ekonomik ve sosyal çıkarları korumak için kurulan, tüzel kişiliği olan örgüttür.

Cemiyetler Kanunu

1909'da çıkarılan, derneklere ilişkin ilk düzenlemedir ve izin yerine bildirim sistemini getirmiştir.

Piyasanın başarısızlığı

Piyasanın kamusal malları yeterince üretememesidir; sivil toplumun güçlenmesine gerekçe olur.

İkinci kuşak haklar

Ekonomik, sosyal ve kültürel haklardır; çalışma, sendika, eğitim ve sağlık hakları bunlara girer.

Üçüncü kuşak haklar

Dayanışma hakları olup çevre hakkı bunlara örnektir.

Magna Carta

1215'te İngiltere'de imzalanan, kralın yetkisini sınırlayan ilk büyük hak belgesidir.

Genel irade

Rousseau'ya ait kavramdır; Hegel'e atfedilmesi sınavda sık yapılan bir tuzaktır.

Vakıflar Kanunu

2008 tarihli 5737 sayılı, vakıfların kuruluş, işleyiş ve denetimini düzenleyen temel yasadır.

Osmanlı Amele Cemiyeti

Sınıf bilinciyle hareket eden, gizli kurulmuş ilk Osmanlı işçi örgütüdür.

• Rousseau genel irade ve insan-yurttaş ayrımıyla; Hegel aile-sivil toplum-devlet üçlüsüyle anılır, bunlar karıştırılmamalı.
• Anayasa'da dernek m.33, sendika m.51, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları m.135 olarak ayrılmalıdır.
• İkinci kuşak haklar ekonomik-sosyal-kültürel haklardır; çevre hakkı üçüncü kuşaktır.
• Olumsuz kalıplı sorularda (sayılamaz, değildir) STK'ların arabulucu rolü ve meslek kuruluşlarına zorunlu üyelik gibi doğru bilgilere dikkat edilmeli.