ATA-AÖF Spor Psikolojisi Çıkmış Sorular

Spor psikolojisi, sporcunun düşünce, duygu ve davranışlarını; stres, güdülenme, uyarılmışlık, kişilik, saldırganlık ve grup dinamiği gibi konular üzerinden inceleyen bir alandır. Amaç, performansı ve sporda kalıcılığı psikolojik açıdan anlamaktır.

Alanın tarihi ve rolleri

• İlk deney 1898'de Triplett tarafından yapıldı; başkalarıyla yarışmanın hızı artırması sosyal kolaylaştırma olarak adlandırıldı.
• Türkiye'de akademik temeli Prof. Dr. Süleyman Çetin Özoğlu attı; ilk çalışmalar Ege Üniversitesi'nde yapıldı.
• Spor psikologlarının üç görevi araştırma, eğitim ve danışmanlıktır.
• Spor hem fizyolojik hem psikososyal bir etkinliktir.
• Alanda en çok araştırılan konulardan biri kişiliktir.

Stres

• Stres belirtileri fiziksel, davranışsal, duygusal ve zihinsel gruplara ayrılır; odaklanamama ve unutkanlık zihinsel gruptadır.
• Motive eden, performansı artıran yapıcı stres östres (iyi stres) adını alır.
• Stres öznel bir yaşantıdır; aynı kaynağa herkes benzer tepki vermez.
• Stres kaynakları arasında rakip yarışma kaynaklı, parasal konular kişisel, antrenman ortamı ve beslenme ise organizasyoneldir.
• Uzun süreli stres ve aşırı antrenman tükenmişliğe yol açar; çekilme, bağışıklık bozulması, uzun süreli performans düşüşü ve kilo kaybı sonuçlarındandır.

Uyarılmışlık ve performans

• Uyarılmışlık uykudan aşırı heyecana uzanan genel canlılık halidir; aktivasyon, motivasyon ve kaygı terimleriyle birlikte kullanılır.
• Adrenalin düzeyi yükseldikçe uyarılmışlık artar; düşük uyarılmışlıkta kalp ve solunum yavaşlar, beyinde alfa dalgaları baskındır.
• Ters-U Hipotezi'ne göre performans orta düzeyde zirve yapar, optimum noktadan sonra hızla düşer.
• Katastrof Modeli'nde bilişsel kaygı yüksekse optimum noktanın az aşılması bile ani çöküş yaratır.

Güdülenme ve hedefler

• Güdülenme davranışı başlatır, sürdürür ve yoğunluğunu belirler; hedefe daha çabuk ulaşmayı garanti etmez.
• İçsel güdülenmede keyif ve doyum yüksektir; dışsal ödüller kısa vadelidir, uzun süreli güdülenme sağlamaz.
• Antrenör emeği takdir ederek içsel güdülenmeyi besler; sporcuları birbiriyle sıralamak odağı rekabete kaydırır.
• Hedef Yönelimi Kuramı'nda görev yönelimli sporcu kendi gelişimine, ego yönelimli sporcu sonuca odaklanır.
• Atkinson'a göre başarı güdüsü yüksekler orta riskli, belirsiz ve zorlu durumları seçer.
• SMART ilkesinde M harfi ölçülebilir anlamına gelir.

Öz-yeterlik, öz güven ve benlik

• Bandura'ya göre başkasını model almak öz-yeterlik kaynağıdır; modelin başarısızlığı inancı düşürür.
• Başarma davranışını yeterlik algısı, hedefe verilen önem, başarı beklentisi ve yaklaşma/kaçınma güdüsü belirler.
• Vealey modelinde ustalık, yeteneği gösterme, hazırlık ve sosyal destek öz güven kaynaklarıdır.
• Benlik sabit değildir; yaşantılarla sürekli gelişir ve değişir.
• Spor bağlılığı: cazip alternatifler bağlılığı azaltır, benzersiz kazançlar ve sosyal destek artırır, bedellerin ağır basması bırakmaya götürür.

Kişilik

• Etkileşimsel Kuram kişi ve durumun karşılıklı etkisini ele aldığı için en kapsamlı kuramdır.
• Psikodinamik Kuram sınanamadığı için sporda az tercih edilir.
• Spora katılımın kişilik yapısını doğrudan değiştirdiğine dair kesin kanıt yoktur.
• Endişeli, güvensiz ve suçluluğa yatkın davranışlar yapılaşmamış kişiliğe işaret eder.

Saldırganlık, grup ve zihinsel beceriler

• Düşmanca saldırganlıkta amaç kasıtlı acı vermektir; araçsal saldırganlıkta amaç kazanmaktır.
• Atılgan davranış yüksek enerji içerir ama zarar verme niyeti taşımaz.
• Taraftar saldırganlığında skor, spor türü ve kurallar çevresel etkendir; engellenme içsel durumdur.
• Normlar grubun ortak davranış standartlarıdır; görev sargınlığı kişisel ilişki kötü olsa da ortak hedef için uyumdur.
• Antrenör ahlaki model olmalı, yıldıza da yaptırım uygulamalı, takım içi rekabeti özendirmemelidir.
• Performans öncesi rutin beceriden hemen önce dikkati toplar; Paivio'ya göre imgeleme bilişsel ve motivasyonel işlev taşır.

Östres

Güdüleyen ve performansı artıran yapıcı, iyi stres.

Sosyal kolaylaştırma

Başkalarının varlığında performansın artması.

Ters-U Hipotezi

Uyarılmışlık ile performans arasında ters çevrilmiş U biçimli ilişki (Yerkes-Dodson).

Katastrof Modeli

Yüksek bilişsel kaygıda uyarılmışlığın optimumu aşmasıyla performansın aniden çökmesi.

Görev yönelimi

Başarıyı kendi gelişimi ve ustalıkla ölçme eğilimi.

Ego yönelimi

Başarıyı rakipleri geçmek ve sonuçla ölçme eğilimi.

Öz-yeterlik

Sporcunun bir görevi başarabileceğine dair inancı.

Düşmanca saldırganlık

Öfkeyle, karşıdakine kasıtlı zarar vermeyi amaçlayan davranış.

Görev sargınlığı

Üyelerin ortak hedef için kişisel sorunlara rağmen birlikte çalışması.

Sosyal sargınlık

Üyelerin birbirini sevmesi ve sosyal olarak iyi vakit geçirmesi.

Norm

Grubun üyelerinden beklediği ortak davranış standardı.

Performans öncesi rutin

Beceriden hemen önce izlenen, dikkati toplayan düzenli davranış dizisi.

• Görev sargınlığı ile sosyal sargınlığı karıştırma: biri ortak hedefe, diğeri kişisel yakınlığa dayanır.
• Düşmanca saldırganlıkta amaç zarar vermek, araçsal saldırganlıkta amaç kazanmaktır.
• Düşük uyarılmışlıkta alfa dalgası görülür; yüksek adrenalin yüksek uyarılmışlık işaretidir.
• Olumsuz ifade soran sorularda (yanlıştır, sayılamaz) dışsal ödüllerin kalıcı olmadığı ve modelin başarısızlığının inancı düşürdüğü gibi bilgileri hatırla.
• Tükenmişlik sonuçları ile stres belirti gruplarını ayrı tut; odaklanamama zihinsel gruptadır.