ATA-AÖF Temel Tasarım I Çıkmış Sorular

Temel Tasarım I dersi; tasarımın tanımını, yapı taşlarını (nokta, çizgi, şekil, doku, renk, boşluk), düzenleme ilkelerini, Gestalt algı ilkelerini, renk ve ışık bilgisini ile Bauhaus ve Kübizm gibi tarihsel gelişmeleri ele alır. Amaç, görme ve algılama becerisini geliştirerek estetik bilinç kazandırmaktır.

Tasarımın tanımı ve amacı

• Design sözcüğünün Türkçe karşılığı tasarımdır; hem süreci hem ortaya çıkan ürünü anlatır.
• Tasarım, dil gibi insanı ayıran ve dünyayı anlamlandırmasını sağlayan bir yetenek sayılır.
• Dersin asıl amacı çizim ya da ürün üretmek değil, görme ve algılama becerisini geliştirmektir.
• Bauhaus 1919'da Weimar'da Walter Gropius tarafından kurulmuş, sanat, zanaat ve endüstriyi birleştirmiştir.
• Kübizm Picasso ve Braque öncülüğünde empresyonizme tepki olarak doğmuş, nesnenin iç yapısını çok açılı geometrik parçalarla göstermiştir.

Temel yapı taşları

• Nokta boyutsuzdur ve başlangıç ögesidir; sıralanınca göz onları birleştirir, çizgi ve yön algısı doğar.
• Çizgi desenin omurgasıdır ve sanatın başlangıcını temsil eder; doğal ve yapay olarak ayrılır.
• Ufuk ve gökkuşağı doğal çizgidir; direk, ray, şerit ve imza yapay çizgidir.
• Kare, daire ve üçgen soyut temel biçimlerdir; beşgen gibi çokgenler bunlardan türetilir.
• Daire sonsuzluk ve evrenselliği, kare ve dikdörtgen ise sınır ve kuralı çağrıştırır.

Doku ve boşluk

• Doku, yüzeyin dokunsal ya da görsel niteliğidir; kaynağına göre doğal veya yapay, boyutuna göre iki ya da üç boyutlu olur.
• Kristal, yaprak, deri ve su hareketi doğal; kot kumaşı, tuval ve seramik vazo yapay dokudur.
• Biçimin kapladığı yer pozitif, geri kalan boşluk negatif alandır; negatif alan pasif değildir.
• Her tasarım boş yüzeyle, yani boşlukla başlar; sınır, boşluk ve ön-arka plan ilişkisi her tasarımda geçerlidir.
• Grid, ögelerin yerleşimini yönlendiren görünmez hayalî çizgi sistemidir.

Düzenleme ilkeleri

• Ritim (tekrar) benzer ögelerin aralıklarla yinelenmesiyle hareket duygusu verir; işitsel olarak da algılanabilir.
• Denge, optik ağırlıkların dağıtılmasıdır; simetrik denge durağan, asimetrik denge dinamiktir.
• Kontrast zıt ögelerle monotonluğu kırar; vurgu ise gözü ilk odağa çeker.
• Görsel hiyerarşi ögelerin önem sırasına dizilmesidir ve tüm tasarım sürecini kapsar.
• Armoni ögelerin çelişmeden ortak dil içinde birleşmesidir; altın oran yaklaşık 1,618 değerindedir.
• Kadraj, görüntüye girecek ögeleri seçerek kompozisyonun sınırını belirler.

Algı ve Gestalt ilkeleri

• Gestalt'a göre parçalar değil bütün algılanır; ilkeler yakınlık, benzerlik, tamamlama, devamlılık ve şekil-zemindir.
• Yakınlık ilkesinde birbirine yakın ögeler grup olarak görülür.
• Tamamlama (kapalılık) ilkesinde zihin eksik biçimi bütünler; logolarda sık kullanılır.
• Görme bilgisi beynin arka (oksipital) lobunda işlenir.
• Yanılsamalar optik ve görsel yanılsama olarak anılır; Künnapas dik çizginin daha uzun görüldüğünü göstermiştir.
• Perspektif, düz yüzeyde derinlik ve hacim izlenimidir; ışık ve gölge biçimlere hacim kazandırır.

Işık ve renk

• Görme için ışık gerekir; renk, ışığın dalga boyuna göre algılanmasıdır.
• Galileo ışık hızını fener deneyiyle ölçmeye çalışmış, ışığı anlık ve çok hızlı bulmuştur.
• Thomas Young 1801'de renkli görmeyi açıklayan Üç Renk Kuramı'nı ortaya atmıştır.
• Boyada ana renkler kırmızı, sarı, mavidir; ikisinin karışımı turuncu, yeşil, mor gibi ara renkleri verir.
• Kırmızı-yeşil gibi çemberde karşılıklı renkler tamamlayıcı kontrast oluşturur.
• Sıcak renkler (kırmızı, turuncu, sarı) hızlı uyarır ve öne çıkar.
• Doygunluk rengin saflığını, ton değeri açıklık-koyuluğu gösterir; yüzeyin yansıttığı ışık miktarı ton değerini belirler.
• Işığı tamamen yutan yüzey siyah görünür; CMYK'de noktacıklara tram denir.

Grafik tasarım ve iletişim

• Grafik tasarım, mesajı görsel yollarla hedef kitleye ileten alandır; afiş, logo ve ambalaj buna girer.
• Mesajın eksiksizliği 5N 1K soruları (kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden) ile sınanır.
• Tipografi, yazıyı estetik ve imgesel bir tasarım unsuruna dönüştürür.
• Piktogramlar nesne ya da kavramı dilden bağımsız anlatan şematik sembollerdir.
• Beyaz güvercin evrensel olarak barışı simgeler.
• Fraktal, her parçası bütüne benzeyen karmaşık geometrik yapıdır.

Tasarım

Zihindeki fikrin görsel ya da işlevsel biçime dönüşmesi; süreç ve ürün birlikte.

Ritim

Görsel ögelerin düzenli ya da değişken aralıklarla yinelenmesi.

Kontrast

Zıt özellikteki ögelerin birlikte kullanılarak vurgu ve canlılık yaratması.

Vurgu

Gözün ilk durduğu, diğerlerinden ayrışan odak noktası.

Armoni

Kompozisyon ögelerinin çelişmeden uyumlu bir bütün oluşturması.

Yakınlık ilkesi

Birbirine yakın ögelerin bir grup olarak algılanması.

Tamamlama ilkesi

Eksik biçimlerin zihinde bütünlenerek algılanması.

Negatif alan

Biçimin dışında kalan ve okunmasına yardım eden boşluk.

Grid

Yerleşimi yönlendiren görünmez ızgara sistemi.

Doygunluk

Bir rengin saflık ve canlılık derecesi.

Altın oran

Yaklaşık 1,618 değerli, dengeli bölünme ölçütü.

Tipografi

Harflerin estetik ve görsel bir öge olarak düzenlenmesi.

• Doğal ve yapay ayrımına dikkat: tren yolu, kot kumaşı, seramik vazo yapaydır; ağaç, yaprak, su hareketi doğaldır.
• Yakınlık ile tamamlama karıştırılmasın: biri konumla gruplama, diğeri eksik biçimi bütünleme ilkesidir.
• Boya ana renkleri kırmızı-sarı-mavi, ışık ana renkleri RGB, baskı renkleri CMYK'dir; soruda hangi sistemin istendiğine bakılmalı.
• Soru kökünde 'yanlıştır', 'sayılamaz' ya da 'söylenemez' geçiyorsa yanlış olan seçenek aranır.
• Afiş gibi ürünler yapı taşı değildir; nokta, çizgi, şekil, doku, renk ve boşluk yapı taşıdır.