AUZEF 20.yy.felsefesi Çıkmış Sorular

Ders, 20. yüzyıl felsefesinin başlıca akımlarını ele alır: fenomenoloji, varoluşçuluk, analitik ve dil felsefesi, Frankfurt Okulu ile Fransız düşüncesi. Bu akımların önceki çağlardaki (Rönesans, 17. yüzyıl, Kant ve Hume) köklerine de değinilir.

Öncül dönemler ve köklerin kurulması

• Güneş merkezli evren modeli Rönesans'ta Copernicus ile ortaya çıkmış, Aristoteles ve Batlamyus astronomisini sarsmıştır.
• Din ile bilim çatışmasının temelinde Aristoteles ve Kopernicus'un evren tasavvurları vardır.
• Descartes'a göre zihin düşünen varlıktır (res cogitans); yer kaplayan varlık ise res extensa'dır.
• Ryle, Descartes'ı 'makine içindeki hayalet' düşüncesiyle eleştirmiştir.
• Locke, bilginin oluşumunu sistemli incelediği için modern epistemolojinin başlatıcısı sayılır.
• Hume'un nedensellik eleştirisi Kant'ı dogmatik uykusundan uyandırmıştır.

Husserl ve fenomenoloji

• Husserl fenomenoloji akımının kurucusudur.
• Asıl amacı bilgiyi sağlam biçimde temellendirmektir.
• Psikolojizmi eleştirmiş, felsefeyi fenomenolojik yöntemle yeniden ele almıştır.
• Yaşam dünyası, Husserl'in en önemli kavramlarındandır ve kavranabilir kabul edilir.
• Matematiksel nesneler fiziksel olgular gibi ele alınmaz.

Heidegger

• Varoluşçuluk, postyapısalcılık ve postmodernizm üzerinde etkilidir.
• Dasein, Descartes'ın kartezyen öznesine karşıt biçimde yorumlanabilir.
• Temel soru varlığın anlamıdır; varlık cansızlık demek değildir.
• Heidegger ampirist değildir; felsefeyi bilim ideasına göre değerlendirmez.
• Başyapıtı Varlık ve Zaman'dır; Sartre'ın eseri Varlık ve Hiçlik, Badiou'nunki Varlık ve Olay'dır.

Varoluşçuluk

• Temelleri Kierkegaard ve Nietzsche'ye dayanır.
• Varoluşçulara göre var olan özsel olandan önce gelir.
• İnsan özgürdür ve kendi eylemlerinin sorumluluğunu üstlenir.
• İnceleme konusu yaşayan, somut öznedir.
• Levinas'ın yüz etiğinde ötekinin yüzü sonsuz ahlaki sorumluluk doğurur.

Analitik felsefe ve dil felsefesi

• Russell, Frege ve Moore analitik çizgidedir; Russell mantıksal felsefenin temsilcisidir. Moore zihin dışı bir gerçekliği esas alan realisttir.
• Peirce hem mantıkçı hem pragmatizmin kurucularındandır.
• Viyana Çevresi metafiziğe karşıdır; anlamlı önermeler totolojiler ile sınanabilir olgusal önermelerdir.
• Austin söz edimleri kuramını kurmuş, Searle geliştirmiştir.
• Fiziksel realizm, Kant'ı ve pozitivizmi eleştirir.

Wittgenstein

• Birinci dönem eseri Tractatus'tur; ikinci dönem eseri Felsefi Soruşturmalar'dır.
• İkinci dönemde dil, kendi kuralları olan dil oyunları olarak görülür ve anlam kullanımda aranır.
• Doğa bilimi önermeleri anlamlıdır; felsefe dünya hakkında konuşmaz.
• Günlük dil, dilin en geniş kullanım alanıdır.
• Amaç hakikati açığa çıkarmak değildir.

Frankfurt Okulu

• 1923'te kurulmuştur; üç temel ismi Adorno, Horkheimer ve Marcuse'dür.
• Aydınlanma aklı araçsal akla dönüşüp her şeyi kendine benzeten, totaliter bir yöne gitmiştir.
• Horkheimer'a göre geleneksel kuramlar dünyayı yalnızca betimler.
• Adorno otoriter öğeleri somut, tikel durumlar üzerinden inceler.
• Marcuse geleneksel değil, varoluşçu bir temelden gelir.

Fransız düşüncesi

• Foucault'ya göre hakikat bağlama bağlı ve iktidar ilişkilerinde üretilmiş, kurgusaldır.
• Lévi-Strauss ırkçı antropolojiyi ve ilerleme düşüncesini eleştirmiştir.
• Bourdieu ilişkisel gerçeklik kuramı ve epistemolojik sorunlar üzerinde durur.
• Fransız felsefesi mutlak hakikati gündeme getirmek yerine yapıbozuma uğratmıştır.
• Dilthey beşerî bilimleri anlama ve yorumla temellendirdiği için hermeneutik geleneğe girer.

Res cogitans

Descartes'ta zihni ya da ruhu anlatan düşünen varlık.

Phusis

Eski Yunan ve Roma'daki doğa anlayışını karşılayan kavram.

Dasein

Heidegger'de kartezyen özneye karşıt yorumlanabilen temel kavram.

Yaşam dünyası

Husserl'in en önemli kavramları arasında yer alan kavram.

Dil oyunları

Wittgenstein'ın ikinci döneminde dilin kendi kuralları olan çeşitli kullanımları.

Söz edimleri

Austin'in kuramı; düzsöz, edimsöz ve etkisöz olmak üzere üçe ayrılır.

Araçsal akıl

Frankfurt Okulu'na göre doğayı ve insanı denetlemeye yarayan, Aydınlanma'dan doğan akıl.

Hermeneutik

Anlama ve yorumlama yoluyla temellendirme geleneği; Dilthey bu çizgidedir.

Yüz etiği

Levinas'ta ötekinin yüzüyle karşılaşmanın sonsuz sorumluluk doğurması.

Kartezyen şüphecilik

Duyuların aldatabileceği şüphesi; Kap İçindeki Beyin argümanı bunun modern biçimidir.

• Sorularda çoğunlukla yanlış olan seçenek sorulur; mutlak ifadeler (hiçbir biçimde, asla, tek) genellikle yanlıştır.
• Eser-yazar eşleşmesine dikkat: Varlık ve Zaman Heidegger'in, Varlık ve Hiçlik Sartre'ın, Varlık ve Olay Badiou'nun, Sokrates'in Savunması Platon'undur.
• Wittgenstein'ın iki dönemi karıştırılmamalı: Tractatus birinci, Felsefi Soruşturmalar ikinci dönemdir.
• Adorno, Horkheimer ve Marcuse Frankfurt Okulu'ndandır; bunlar dil felsefesi çiftleriyle karıştırılmamalıdır.
• Hume 17. yüzyıl filozofu sayılmaz; John Stuart Mill 20. yüzyılın başlıca filozofları arasında yer almaz.