AUZEF Çağdaş Sosyoloji Teorileri Çıkmış Sorular

Çağdaş Sosyoloji Teorileri dersi, makro ve mikro düzeydeki sosyolojik kuramları ve bu iki düzeyi birleştirmeye çalışan çağdaş yaklaşımları karşılaştırmalı biçimde ele alır. İşlevselcilik, çatışmacılık, sembolik etkileşimcilik, fenomenoloji, eleştirel kuram ve postmodernizm temel başlıklardır.

Makro kuramlar: Yapısal işlevselcilik

• Toplum düzenli ve istikrarlı bir bütün sayılır; kurumlar çark gibi uyum içinde çalışır.
• Parsons yapısal işlevselciliği sistemli biçimde kurmuştur; eylem kuramında Weber'den, sistem kuramında Durkheim'dan etkilenmiştir.
• Parsons'a göre eylem dört alt sistemde incelenir; sosyolojinin asıl alanı toplumsal sistemdir.
• Merton, her olgunun işlevsel olmadığını belirterek işlev bozukluğu, açık ve örtük işlev kavramlarını getirmiştir.
• Denge vurgusu nedeniyle toplumsal değişmeyi, özellikle ani ve devrimci olanı açıklamakta zorlanır.
• Yeni işlevselciler Parsons'ı yeniden yorumlar; Alexander öncülüğünde makro-mikro ayrımını aşmaya odaklanır.

Çatışma kuramları

• Çatışmacı yaklaşım güç, eşitsizlik ve çıkar çatışmalarıyla ilgilenir; toplumsal düzen işlevselcilerin konusudur.
• Marksizm, 20. yüzyıl çatışma tartışmalarını en çok besleyen teoridir.
• Marx çatışmayı ekonomiye bağlar; Dahrendorf ise siyaset ve otorite ilişkilerini temel alır.
• Dahrendorf sınıfın yalnız mülkiyetle tanımlanmasını ve devrimin zorunlu görülmesini eleştirir.
• Dahrendorf yirminci yüzyıl toplumlarını post-kapitalist toplum olarak adlandırır.
• Dahrendorf'a göre norm, toplumsal düzenin ürünü değil, güç sahiplerinin çıkarlarıyla anlaşılabilir.

Sembolik etkileşimcilik ve dramaturji

• Mead benliğin dil ve zihin yoluyla toplumsal etkileşimde geliştiğini savunur; yapı kavramını kullanmaz.
• Benlik gelişimi taklit, oyun ve genelleştirilmiş öteki aşamalarından geçer.
• Benliğin içselleştirilmiş toplumsal yönü beni/bana, eylemi gerçekleştiren yaratıcı yönü ben'dir.
• Cooley'in ayna benliğinde birey, başkalarının kendisini nasıl gördüğüne ilişkin tasarımlarla benliğini kurar.
• Goffman toplumu sahneye benzetir; performans, sahne önü, sahne arkası ve rol mesafesi temel kavramlardır.
• Weber ve Simmel mikro kuramların öncüleridir; Simmel'in kavramı toplumlaşmadır.

Fenomenoloji ve etnometodoloji

• Husserl fenomenolojinin kurucusudur; Schutz bunu Weber'in toplumsal eylem kuramından yola çıkarak sosyolojiye taşımıştır.
• Tipleştirme, gündelik kişi ve durumların zihinde tipik kalıplara oturtulmasıdır.
• Garfinkel'in etnometodolojisi, insanların gündelik düzeni hangi örtük yöntemlerle kurduğunu inceler.
• Gündelik yaşamı sürdüren bilgili insanlara pratik sosyolog denir.
• Yeni işlevselcilikte hazır bilgi stoğuyla çözülemeyen yeni durumdaki yaratıcı yoruma icat denir.

Gerçekliğin toplumsal inşası ve toplumsallaşma

• Berger ve Luckmann'ın eseri bilgi sosyolojisini öne çıkarır; gerçeklik toplumca paylaşılan bilgi, özellikle sağduyu bilgisiyle sürer.
• Dışsallaştırma, nesnelleştirme ve içselleştirme gerçekliğin üretim süreçleridir.
• Çocukluktaki yoğun öğrenme asli, sonraki yeni çevrelere uyum tali toplumsallaşmadır.
• Tipleştirme paylaşılan yorumlama şemalarına dayanır, onlardan bağımsız yürümez.
• Aile, okul, akran grubu ve medya başlıca toplumsallaştırıcılardır; devlet temel aracı sayılmaz.

Eleştirel kuram, postmodernizm ve toplumsal değişme

• Frankfurt Okulu diyalektik yöntemi kullanır; Aydınlanma, ortodoks Marksizm ve pozitivizmi eleştirir.
• Adorno ve Horkheimer kültür endüstrisi kavramını geliştirmiştir; Luhmann okula dahil değildir.
• Habermas modernliği tamamlanmamış proje sayar; iletişimsel eylem ve yaşantı dünyası kavramlarını kullanır.
• Postmodernizm büyük anlatıları reddeder; Baudrillard simülasyon ve toplumsalın yok oluşunu savunur.
• Beck risk toplumunu, küresel ölçekli tehlikelerin egemen olduğu toplum olarak tanımlar.

Mikro-makro bütünleştirme ve diğer çağdaş kuramlar

• Giddens yapının ikiliği ve toplumsal pratik kavramlarıyla eylem-yapı ayrımını aşar.
• Giddens'a göre modernliğin kurumsal boyutları kapitalizm, endüstriyalizm, gözetim ve askeri güçtür.
• Bourdieu habitus kavramıyla öznel ile nesneli birleştirir; ekonomik, toplumsal, kültürel ve sembolik sermaye ayırt edilir.
• Rasyonel tercih kuramı bireyleri çıkarını gözeten aktörler sayar; Coleman bu kuramla anılır.
• Homans'ın alışveriş kuramında sık ödüllendirilen eylemin tekrarı başarı önermesiyle açıklanır.
• Foucault disiplinci iktidarı panoptikon ile simgeler.

Anomi

Merton'a göre kültürel hedefler ile bunlara ulaşmanın meşru araçları arasındaki uyumsuzluktur.

Total kurum

Bireyi toplumdan yalıtıp tek otoriteye bağlayan kurum; hapishane, kışla, huzurevi gibi.

Rol mesafesi

Bireyin rolüyle arasına koyduğu uzaklıktır; Goffman statüyü bununla açıklar.

Yapının ikiliği

Yapı hem eylemi mümkün kılar hem eylemle yeniden üretilir; Giddens'a aittir.

Habitus

Bourdieu'nün, eylemleri biçimlendiren içselleştirilmiş yapılar için kullandığı kavramdır.

İletişimsel eylem

Habermas'a göre dil yoluyla karşılıklı anlaşmaya ve uzlaşıya yönelen eylemdir.

Kültür endüstrisi

Kültürün seri üretilip standartlaşarak kâr için satılmasıdır.

Simülakr

Baudrillard'a göre aslı kalmayan kopyanın kendi gerçekliğini yaratmasıdır.

Sembolik sermaye

Diğer sermaye türlerinin meşru ve tanınır hâle gelmiş biçimidir; sermaye olarak fark edilmez.

Panoptikon

Sürekli izlendiği varsayımıyla bireyin kendini denetlediği disiplinci iktidar modelidir.

• Makro kuramlar işlevselcilik, çatışmacılık ve Marksizmdir; sembolik etkileşimcilik, fenomenoloji ve etnometodoloji mikrodur.
• Asli toplumsallaşma çocuklukta, tali toplumsallaşma sonraki yaşamda gerçekleşir.
• Kuramcı-kavram eşleşmelerine dikkat: Mead benlik, Goffman rol mesafesi, Schutz tipleştirme, Giddens yapının ikiliği.
• Olumsuz köklü sorularda dışarıda kalanı bul: Mead için yapı, çatışmacılık için toplumsal düzen, total kurum için öğrenci yurdu.
• Marx ekonomiyi, Dahrendorf siyaseti çatışmanın temeli yapar.