AUZEF Afetler Coğrafyası Çıkmış Sorular

Afetler Coğrafyası dersi; deprem, volkan, tsunami, taşkın, kütle hareketleri, erozyon, kuraklık gibi doğal afetlerin oluşumunu, ölçülmesini ve yönetimini ele alır. Teknolojik afetler ile afet yönetimi evreleri de kapsama girer.

Afet kavramı ve afet yönetimi

• Bir olayın afet sayılması için yerel kapasitenin aşılması, kayıp oluşması ve dış yardım gerekmesi aranır; salt büyüklük yeterli değildir.
• Yerel imkânlarla çözülen olay acil durum, ıssız yerdeki büyük deprem ise doğa olayıdır.
• Afet öncesinde planlama ve zarar azaltma, olay anında ve hemen sonrasında müdahale yapılır; iyileştirme ve yeniden inşa sonraya kalır.
• Halkı bilgilendirme kurumların işidir; bireyin görevi kendini kurtarmak, çevresine yardım etmek ve organizasyondaki yerini almaktır.
• Endüstriyel patlama, nükleer sızıntı, ulaşım kazası gibi insan hatası kaynaklı olaylar teknolojik afettir.

Türkiye ve dünyada afet dağılımı

• Türkiye'de olay sayısında en çok heyelan görülür; can kaybı ve hasarda en yıkıcı afet depremdir.
• Dünyada olay sayısı bakımından ilk sırada taşkınlar yer alır.
• Hollanda gelişmiş set sistemleri nedeniyle tehlike düzeyi görece düşük ülkedir; Japonya, Türkiye, Çin yüksek tehlikelidir.
• 1993-2013 döneminde en çok etkilenen ülkeler sırasıyla Çin, ABD ve Filipinler olmuştur.

Deprem

• Hiposantır yer altındaki kırılma noktası, episantır onun yeryüzündeki dikey izdüşümüdür; hasar çoğunlukla episantırda yüksektir.
• Mercalli ölçeği etkiye göre I-XII arası şiddeti verir; XI'de az yapı ayakta kalır, köprüler yıkılır, zeminde geniş yarıklar açılır.
• XII tam yıkımdır.
• Sismik dalgalar P ve S cisim dalgaları ile Rayleigh (R) ve Love (L) yüzey dalgalarıdır; yüzey dalgaları yıkıcı enerjinin büyük kısmını taşır.
• Sismograf dalgaları kaydeden alettir, kayıt sismogramdır.

Volkanizma

• Yıkıcı depremler ve aktif volkanlar çoğunlukla levha sınırlarında toplanır; sıcak nokta volkanları levha ortasında oluşur (Hawaii).
• Strato volkan, lav ile kül ve tüf katmanlarından oluşan karışık püskürmeli volkandır.
• Bazik lavlar silika bakımından fakir, akışkan ve düşük viskozitelidir; yüksek viskozite asidik lavlara özgüdür.
• Lav akmaları yapılara büyük zarar verir, bazaltik olanlar 10 km öteye ulaşabilir.
• Dom veya lav akıntısı çökmesiyle blok ve kül deposu oluşur.

Tsunami

• Deniz tabanını oynatan deprem, volkan patlaması ve denizaltı heyelanıyla oluşur; hava hareketleri neden olmaz.
• Açık denizde hızlı ve alçaktır; hız su derinliğiyle orantılıdır, kıyıda sığlaşınca hız düşer, yükseklik artar.
• Türkiye'de tsunamiler kıyıya yakın fay kırılmaları ve denizaltı heyelanlarıyla ilişkilidir.
• Uyarı sistemleri için eşik yaklaşık 7 ve üzeri depremlerdir; 4 büyüklük yetmez.
• Tsunamilerin çoğu Büyük Okyanus'ta görülür.

Taşkın, hidrograf ve akarsu

• Yağışın biçimini ve şiddetini iklim belirler; havza morfometrisi şekil, eğim ve drenaj gibi geometrik özellikleri kapsar, nem içeriği kapsamaz.
• Gecikme zamanı yağış zirvesi ile debi zirvesi arası süredir; kentleşme onu kısaltır.
• Hidrograf bölümleri taban akışı, yükselme eğrisi, tepe ve alçalma eğrisidir.
• Taşkın frekans analizi Gumbel ve Log Pearson Tip III ile gelecekteki taşkınları tahmin eder.
• Dönüş süresi uzadıkça yıllık olasılık düşer (1000 yıllık taşkın binde bir).
• Akarsular en etkili aşındırıcıdır; asılı sediment en çok Güneydoğu Asya'da, en az Kuzey Avrupa'dadır.

Kütle hareketleri ve erozyon

• Kütle hareketleri düşme, devrilme, kayma, akma, yayılma ve sürünmedir; lav akıntısı bunlardan değildir.
• Kayma rotasyonel ve düzlemsel diye ikiye ayrılır; birden çok hareketi içeren heyelan komplekstir.
• Karstik alanlardaki obruklar çökme ve zemin oturmasına örnektir.
• Su erozyonu sırasıyla damla, yüzey, parmak, oyuntu ve akarsu kenarı evrelerinden geçer.
• Sedimanlar eğimli yamaçta değil düzlük ve çukur alanlarda birikir.

Kuraklık, yangın ve diğer afetler

• Kuraklık yavaş gelişir; akım, yeraltı suyu ve toprak nemi düşer, su tablası aşağı iner, yüzeysel akış azalır.
• Türkiye'de yaz kuraklığı Azor yüksek ve Basra alçak basıncı gibi hava sistemlerinden kaynaklanır.
• Orman yangınında insan etkenleri sigara, ateş ve kazadır; kuraklık iklimsel etkendir. Yangın sonrası sel, erozyon ve heyelan artar, deprem etkilenmez.
• Kasırga ekvator çevresinde 120 km/s üzeri dönen fırtınadır; su hortumları çoğunlukla tek hücreli orajdan doğar ve daha zayıftır.
• Çığ bölümleri başlama zonu, çığ yolu ve durma zonudur.
• Nükleer santral CO2 ve SO2 salmaz; asıl sorun radyoaktif atık yönetimidir.

Hiposantır

Depremin yer altında başladığı gerçek kırılma noktası, yani iç merkez.

Episantır

Odağın yeryüzündeki dikey izdüşümü olan dış merkez.

Mercalli ölçeği

Depremin yapı, doğa ve insan üzerindeki etkisini I-XII derecelendiren şiddet cetveli.

Tsunami

Deniz tabanındaki tektonik, volkanik veya heyelan olaylarıyla oluşan, kıyıda yükselen yıkıcı dalga.

Gecikme zamanı

Yağış zirvesi ile debi zirvesi arasındaki zaman farkı.

Taşkın frekans analizi

Geçmiş akım verileriyle taşkınların tekrarlanma büyüklüğünü istatistiksel olarak tahmin etme.

Strato volkan

Lav ve piroklastik malzemenin katmanlaşmasıyla oluşan dik, karışık püskürmeli volkan.

Kompleks heyelan

Birden fazla hareket türünü ardışık içeren kütle hareketi.

Parmak erozyonu

Eğimli yüzeyde suyun açtığı sığ, paralel küçük kanalcıklar.

Teknolojik afet

İnsan hatası veya teknik arızadan doğan sanayi, nükleer ve ulaşım kaynaklı afet.

Kuraklık

Yağış azlığıyla akım, yeraltı suyu ve toprak neminin normalin altına inmesi.

• Hiposantır (odak) ile episantır (yüzeydeki nokta) karıştırılmamalı; mesafe ile şiddet de farklı kavramlardır.
• Heyelan olay sayısında, deprem ise can kaybında Türkiye'de ilk sıradadır.
• Lav akıntısı kütle hareketi değildir; kuraklık yüzeysel akışı artırmaz, su tablası yükselmez.
• Gecikme zamanı hidrografın çizim öğesi değil, zaman kavramıdır.
• Mercalli XI ve XII ayrımı: XI'de az yapı ayakta kalır, XII tam yıkımdır.