AUZEF A.İ. Ve İnklap Tarihi-I Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı'nın 19. yüzyıldaki yenileşme ve gerileme sürecinden I. Dünya Savaşı'na, Mondros'tan Milli Mücadele'nin siyasi ve askerî evrelerine uzanan dönemi ele alır. Reformlar, fikir akımları, mali çöküş, anayasal gelişmeler ve işgale karşı örgütlenme ana eksenlerdir.

Yenileşme ve II. Mahmut dönemi

• Nizam-ı Cedit ıslahatları III. Selim döneminde yürütülmüş; Avrupa başkentlerinde sürekli elçilikler açılarak sürekli diplomasiye geçilmiştir.
• 1808 Sened-i İttifak, Alemdar Mustafa Paşa öncülüğünde padişah ile âyanlar arasında yapılmış, padişah yetkisini sınırlamış, âyanları tanımıştır.
• Yeniçeri Ocağı 1826'da kaldırılmış, yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye kurulmuştur.
• Divan-ı Hümayun'un yerini nezaretler, merkez olarak da Babıâli almıştır.
• 1831'de kurulan muhtarlık, köy ve mahallede halk ile devlet arasındaki bağı sağlamış, yerel güçlerin etkisini kırmayı amaçlamıştır.
• Hariciye Nezareti 1836'da kurulmuş, 1838'de elçilik yazışmalarında Fransızca benimsenmiştir.

Dış ilişkiler, ticaret ve mali çöküş

• 1838 Balta Limanı gibi ticaret antlaşmaları kapitülasyonları kaldırmamış, ayrıcalıkları genişletip dışa bağımlılığı artırmıştır.
• İlk dış borç Kırım Savaşı sırasında alınmış; borçlar yatırımdan çok bütçe açığına, saray ve savaş giderlerine gitmiştir.
• 1881 Muharrem Kararnamesi ile Düyun-ı Umumiye kurulmuş, Rüsum-ı Sitte İdaresi bunun içine katılıp ayrı sürmemiştir.
• Rüsum-ı Sitte İdaresi Galata bankerleriyle yapılan müzakerelerle oluşmuştur.
• Rusya 1774 Küçük Kaynarca'yı yanlış yorumlayarak Ortodoksların koruyuculuğunu ileri sürmüştür; 1779 Aynalıkavak ile Kırım yitirilmiştir.
• 1828-1829 savaşı Edirne Antlaşması ile bitmiş, bağımsız Yunanistan'ın yolu açılmıştır; 1821-1823 İran savaşı Erzurum Antlaşması ile sonuçlanmıştır.

Toplum, azınlıklar ve düşünce akımları

• Millet Sistemi'nde gayrimüslimler zımmî hukuka tabiydi; aile hukukunu kendi dinî önderleriyle yürütürlerdi.
• Islahat Fermanı (1856) Müslim ile gayrimüslim arasında eşitliği amaçlamıştır.
• Ermeni Milleti Nizamnamesi (1863) cemaate özerk iç düzen sağlayan anayasa niteliğindedir; Hayırsever Cemiyeti sosyal amaçlıdır.
• 1895-1896 Ermeni isyanları Avrupa müdahalesini ve bağımsızlığı hedeflemiş, komiteler amaçlarına ulaşamamıştır.
• Düşünce akımları sırasıyla Osmanlıcılık'tan Türkçülük'e uzanır; Osmanlıcılığı Genç Osmanlılar savunmuştur.

Meşrutiyet dönemleri

• Genç Osmanlılar Cemiyeti 1865'te kurulmuştur; 1889 tarihi İttihad-ı Osmanî Cemiyeti'ne aittir.
• Kanun-i Esasi 1876'da II. Abdülhamit tarafından ilan edilen ilk anayasadır; meclis kısa sürede kapatılmıştır.
• İttihat ve Terakki'nin Avrupa'daki başındaki isim Ahmet Rıza Bey'dir; Namık Kemal kurucular arasında değildir.
• II. Meşrutiyet'ten sonra Bulgaristan bağımsızlık ilan etmiş, Bosna-Hersek ilhak edilmiş, Girit Yunanistan'a katılmıştır.
• Kamil Paşa hükûmeti 13 Şubat 1909'da güvensizlik oyuyla düşen ilk hükûmettir.
• 31 Mart Vakası miladi 13 Nisan 1909'dur; Halaskar Zabitan meclisin feshini sağlamıştır.

I. Dünya Savaşı

• Goben ve Breslau, Yavuz ve Midilli adlarıyla Osmanlı'ya geçmiş, Rus limanlarını bombalayarak ülkeyi savaşa sokmuştur.
• Rusya'ya karşı asıl cephe Kafkas Cephesi'dir; Sarıkamış Harekâtı burada yaşanmıştır.
• Batı Anadolu Cephesi I. Dünya Savaşı cephelerinden değildir; Kurtuluş Savaşı'na aittir.
• Çanakkale Cephesi, İngiltere ve Fransa'nın Rusya ile Boğazlar yoluyla bağlantı kurma isteğiyle açılmıştır.
• Brest-Litovsk (3 Mart 1918) ile Rusya Doğu Anadolu'dan çekilmiş; Elviye-i Selase Kars, Ardahan ve Batum'dur.
• Savaş yıllarında sanayi üretimi artmamıştır.
• Erzincan Antlaşması Rusya ile ateşkestir, gizli paylaşım anlaşması değildir.

Mondros, işgaller ve Sevr

• Mondros Ateşkesi 30 Ekim 1918'de Ahmet İzzet Paşa hükûmeti döneminde imzalanmıştır; 7. madde stratejik noktaların işgaline dayanak olmuştur.
• İngilizler Maraş'ı 22 Şubat 1919'da işgal etmiştir.
• San Remo (Nisan 1920) Sevr barış koşullarını belirlemiştir.
• Sevr'e göre Boğazlar, Türk üyesi olmayan uluslararası komisyonca yönetilecekti.
• Saltanat Şurası 22 Temmuz 1920'de toplanıp Sevr'in imzalanmasını uygun bulmuştur.
• Savaş yıllarında tahtta Vahdeddin vardı.

Milli Mücadele ve TBMM

• Mustafa Kemal Şam'da Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurmuştur.
• Amasya Genelgesi'nden sonra Erzurum Kongresi'ne başkan seçilmiştir; Sivas Kongresi'nde cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk adıyla birleşmiştir.
• Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri aidat ve bağışlarla, Kuva-yı Milliye halk bağışlarıyla geçinmiştir.
• İstanbul'un resmen işgali (16 Mart 1920) sonrası gelirlerin İstanbul'a gönderilmemesi istenmiştir.
• 1921 Teşkilat-ı Esasiye güçler birliğini benimsemiştir; milletvekillerinin yargılanması Meclis görevi sayılmamıştır.
• I. İnönü sonrası İsmet Bey tuğgeneral olmuş; Londra Konferansı'nda Ahmet Tevfik Paşa sözü TBMM heyetine bırakmıştır.
• İtalya Milli Mücadele'ye dolaylı askerî yardım yapmıştır.

Kapitülasyon

Yabancılara tanınan ticari ve hukuki ayrıcalıklar; 19. yüzyıl antlaşmalarıyla genişlemiştir.

Sened-i İttifak

1808'de padişah ile âyanlar arasında karşılıklı yetkileri belirleyen belge.

Düyun-ı Umumiye

1881 Muharrem Kararnamesi ile kurulan, Osmanlı borçlarını yöneten idare.

Zımmî hukuk

Gayrimüslimlerin Millet Sistemi'nde tabi olduğu hukuk düzeni.

Osmanlıcılık

Tüm tebaanın din ve ırk ayrımı olmadan Osmanlı kimliği altında birleşmesini savunan akım.

Kanun-i Esasi

1876'da ilan edilen ilk Osmanlı anayasası.

Halaskar Zabitan

Ordunun siyasetten uzak durmasını isteyen, meclisin feshini sağlayan subay oluşumu.

Elviye-i Selase

Kars, Ardahan ve Batum'dan oluşan üç sancak.

Sürekli diplomasi

Başkentlerde kalıcı elçilikler bulundurma anlayışı.

Teşkilat-ı Esasiye (1921)

TBMM'nin güçler birliğine dayanan ilk anayasası.

• 1865 Genç Osmanlılar ile 1889 İttihad-ı Osmanî tarihleri sık karıştırılır.
• Kanun-i Esasi (1876) Osmanlı'nın ilk anayasasıdır; 1921 Teşkilat-ı Esasiye ise Türkiye Devleti'nin ilk anayasasıdır.
• Kafkas Cephesi I. Dünya Savaşı'na, Batı Cephesi Kurtuluş Savaşı'na aittir.
• Ticaret antlaşmaları kapitülasyonları kaldırmamış, genişletmiştir; Rüsum-ı Sitte ayrı sürmemiştir.
• Osmanlıcılık ilk, Türkçülük son akımdır; Ziya Gökalp Türkçüdür.