AUZEF Aİ İnkılap Tarihi-1 Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı'nın 19. yüzyıldaki yenileşme, dış baskı ve çöküş sürecini, I. Dünya Savaşı'nı, Mondros sonrası işgalleri ve Milli Mücadele'nin örgütlenmesini kapsar. Meşrutiyet deneyimleri, düşünce akımları ve TBMM'nin ilk yılları da konunun parçasıdır.

Yenileşme dönemi: III. Selim ve II. Mahmut

• Nizam-ı Cedit ıslahatları III. Selim döneminde yürütüldü; Avrupa'da sürekli elçilikler açılarak sürekli diplomasi anlayışına geçildi.
• 1808 Sened-i İttifak, Alemdar Mustafa Paşa öncülüğünde padişah ile ayanlar arasında yapıldı; padişah yetkisini ilk kez sınırladı.
• II. Mahmut 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırıp 1827'de Asakir-i Mansure-i Muhammediye'yi kurdu.
• 1831'de muhtarlık kuruldu; muhtar köy ve mahallede halk ile devlet arasındaki bağlantıyı sağladı.
• Divan-ı Hümayun'un yerini nezaretler aldı; Babıâli hükûmet ve bürokrasinin merkezi oldu.
• Hariciye Nezareti 1836'da kuruldu; 1838'de elçilik yazışmalarında Fransızca benimsendi.

Toplumsal yapı, azınlıklar ve düşünce akımları

• Millet Sistemi'nde gayrimüslimler zımmi hukukuna tabiydi; evlilik, miras gibi konularda kendi dinî önderlerinin cemaat hukuku uygulanırdı.
• Ermeni cemaatinin iç işlerini 1863 tarihli Ermeni Milleti Nizamnamesi düzenledi.
• Hayırsever Cemiyeti (1860) siyasi değil, yardımlaşma ve kültür amaçlı kuruldu.
• 1895-1896 Ermeni isyanları Avrupa müdahalesini ve bağımsız Ermenistan'ı hedefledi; komiteler hedeflerine ulaşamadı.
• Düşünce akımlarında Osmanlıcılık ilk, Türkçülük son sıradadır; Ziya Gökalp Türkçülüğün kuramcısıdır.
• Rusya, Küçük Kaynarca'yı kendi lehine yorumlayarak Ortodoksları koruma hakkını öne sürdü.

Dış ilişkiler, ekonomi ve borçlar

• Vestfalya (1648) Avrupa'da yeni güç dengesi kurdu; uzun vadede Osmanlı aleyhine sonuç verdi.
• Aynalıkavak Tenkihnamesi (1779) ile Kırım kaybedildi; Edirne Antlaşması (1829) bağımsız Yunanistan'a yol açtı.
• 1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı Erzurum Antlaşması ile bitti; Kasr-ı Şirin sınırları esas alındı.
• 19. yüzyıl ticaret antlaşmaları (Balta Limanı 1838) kapitülasyonları kaldırmadı, genişletti; yerli sanayi zayıfladı.
• İlk dış borç Kırım Savaşı sırasında (1854) alındı; borçlar çoğunlukla yatırım dışı alanlara harcandı.
• 1881 Muharrem Kararnamesi ile Düyun-ı Umumiye kuruldu; Rüsum-ı Sitte İdaresi onun bünyesine katıldı.

Genç Osmanlılar, Meşrutiyetler ve İttihat ve Terakki

• Genç Osmanlılar 1865'te kuruldu (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi); 1889 İttihad-ı Osmani Cemiyeti'nin yılıdır.
• 1876 Kanun-i Esasi II. Abdülhamit tarafından ilan edildi; ilk anayasadır, Mebusan Meclisi açıldı, sonra meclis kapatıldı.
• Mebusluk için 30 yaşını doldurmak yeterliydi; 40 yaş şartı yoktu.
• II. Meşrutiyet 1908'de ilan edildi; Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Bosna-Hersek ilhak edildi, Girit Yunanistan'a katıldı.
• Kamil Paşa hükûmeti 1909'da güvensizlik oyuyla düşen ilk hükûmettir.
• 31 Mart Vakası miladi takvimde 13 Nisan 1909'dur; Halaskar Zabitan meclisin feshini sağladı.
• Ahmet Rıza Bey Avrupa'daki İttihat ve Terakki çevresinin başındaydı; Namık Kemal kurucular arasında değildi.

I. Dünya Savaşı

• Goben ve Breslau, Yavuz ve Midilli adını alıp Rus limanlarını bombalayarak Osmanlı'yı savaşa soktu.
• Rusya'ya karşı asıl cephe Kafkas Cephesi'ydir; Sarıkamış Harekâtı burada yaşandı.
• Çanakkale Cephesi, İngiltere ve Fransa'nın Rusya ile Boğazlar yoluyla bağlantı kurma isteğinden doğdu.
• Batı Anadolu Cephesi I. Dünya Savaşı cephesi değildir; Kurtuluş Savaşı'na aittir.
• Brest-Litovsk (3 Mart 1918) ile Rusya çekildi; Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selase) iade edildi.
• Erzincan Antlaşması Rusya ile ateşkestir, İtilaf gizli paylaşım anlaşması değildir; savaş yıllarında sanayi üretimi artmadı.

Mondros, işgaller ve Sevr

• Mondros Ateşkesi (30 Ekim 1918) Ahmet İzzet Paşa hükûmeti döneminde imzalandı; 7. madde stratejik noktaların işgaline dayanak oldu.
• İngilizler Maraş'ı 22 Şubat 1919'da işgal etti; sonra bölge Fransızlara bırakıldı.
• San Remo (Nisan 1920) Osmanlı'ya uygulanacak barış koşullarını belirledi.
• Sevr (10 Ağustos 1920): Boğazlar, Türk üyesiz uluslararası komisyonca yönetilecekti.
• 22 Temmuz 1920 Saltanat Şurası Sevr'in imzalanması yönünde karar verdi; Vahdeddin dönemin padişahıdır.
• İtalya, Milli Mücadele'ye dolaylı askerî destek verdi.

Milli Mücadele ve TBMM

• Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri aidat ve bağışlarla yaşadı; Kuva-yı Milliye ihtiyaçlarını çoğunlukla halk bağışlarıyla karşıladı.
• Mustafa Kemal Şam'da Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu; Amasya Genelgesi sonrası Erzurum Kongresi'nde başkan seçildi.
• Sivas Kongresi'nde cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleşti; azınlıklara eşitlik var, ayrıcalık yok.
• Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti Sivas'ta kuruldu.
• İstanbul'un resmen işgali (16 Mart 1920) sonrası gelir kaynaklarına el konulmasını isteyen genelge yayımlandı.
• 1921 Teşkilat-ı Esasiye güçler birliğini benimsedi; milletvekillerinin yargılanması Meclis görevleri arasında sayılmadı.
• I. İnönü sonrası İsmet Bey tuğgeneralliğe yükseltildi; Londra Konferansı'nda Ahmet Tevfik Paşa sözü TBMM heyetine bıraktı.

Kapitülasyon

Yabancılara tanınan ticari ve hukuki ayrıcalıklar; 19. yüzyıl antlaşmalarıyla genişledi.

Sened-i İttifak

1808'de padişah ile ayanlar arasında yapılan, karşılıklı yetkileri belirleyen belge.

Nizam-ı Cedit

III. Selim'in yeni düzen adıyla yürüttüğü ıslahat programı.

Zımmi hukuku

Gayrimüslim tebaanın dinî önderleri eliyle uyguladığı cemaat hukuku.

Osmanlıcılık

Tüm tebaayı din ve ırk ayrımı gözetmeden ortak Osmanlı kimliği altında birleştirme düşüncesi.

Düyun-ı Umumiye

1881 Muharrem Kararnamesi ile borçların tahsili için kurulan idare.

Kanun-i Esasi

1876'da ilan edilen, Türk tarihinin ilk anayasası.

Halaskar Zabitan

Ordunun siyasetten uzak durması için kurulan, meclisin feshini sağlayan subay oluşumu.

Elviye-i Selase

Kars, Ardahan ve Batum'dan oluşan üç sancak.

Saltanat Şurası

Sevr'in kabulünü görüşen, padişah başkanlığındaki 22 Temmuz 1920 toplantısı.

Teşkilat-ı Esasiye (1921)

Güçler birliği ilkesine dayanan, Türkiye Devleti'nin ilk anayasası.

• Genç Osmanlılar Cemiyeti 1865'tir; 1889 İttihad-ı Osmani Cemiyeti'ne aittir. Bu tuzak birçok soruda tekrarlanır.
• Kanun-i Esasi Türk tarihinin ilk anayasasıdır; 1921 Teşkilat-ı Esasiye ise Türkiye Devleti'nin ilk anayasasıdır.
• Ticaret antlaşmaları kapitülasyonları kaldırmadı, genişletti; 'kaldırdı' diyen seçenek yanlıştır.
• Rüsum-ı Sitte Düyun-ı Umumiye'ye katıldı, ayrı sürmedi; Ziya Gökalp ve Namık Kemal 'kurucu/savunucu değil' şıkkı olarak çıkar.
• Batı Cephesi ve Erzincan Antlaşması I. Dünya Savaşı listesinde ya da İtilaf paylaşım anlaşmalarında yer almaz.