AUZEF Ahlaki Gelişim ve Değerler Eğitimi Çıkmış Sorular

Ders, ahlak, etik ve değer kavramlarını, ahlaki gelişim ve öğrenme kuramlarını, vicdan, adalet, empati gibi erdemleri ve okul ile aile bağlamında değer eğitimi yaklaşımlarını ele alır.

Değer, ahlak ve etik

• Değer, bir şeyin önemini belirleyen, davranışları yargılamaya yarayan ve yararlıyı yararsızdan ayıran ölçüttür.
• Değerler bireyi yalnızlıktan korur; hem birleştirici hem ayrıştırıcı işlev görür, toplumsal uyumu ve kültürel sürekliliği sağlar.
• Ahlak çoğunlukla yazısız kurallardan oluşur; bireyi hem içten hem dıştan sarar, kültürlere göre değişebilir, hükümleri mutlak isabetli değildir.
• Etik, ahlakın neden iyi ya da kötü sayıldığını felsefi olarak sorgular; tıp, iş, basın etiği gibi alanlara ayrılır.
• Ahlak kuralları devlet organlarını bağlayıcı değildir; bireylerin toplumsal davranışını düzenler.

Değer türleri

• Evrensel değerler (adalet, mülkiyet ve hayat hakkı) kültür ayrımı gözetmeksizin bütün insanlık için geçerlidir.
• Aşkın değerler dini ve ahlaki değerleri kapsar, bireyi aşar ve 'inanıyorum' diye dile getirilir.
• Araç değerler başka amaçlara ulaştırır; çalışkanlık başarıya giden araç değerdir. Amaç değerler kendi başına istenir.
• Schwartz'a göre iyilikseverlik; yardımseverlik, bağışlayıcılık, sadakat ve dürüstlüğü içerir.

Fıtri ve kazanılmış ahlak, vicdan

• Fıtri ahlak doğuştan gelir: mizaç, iffet, yiğitlik, cömertlik gibi eğilimler.
• Kazanılmış ahlak çevre, eğitim ve kültürle şekillenir; özgür iradeye dayanır, davranış bu gruba girer.
• Vicdan, iyiyi kötüden ayıran doğuştan içsel yargı mekanizmasıdır; ahlaki güç ve içten gelen ilahi ses sayılır.
• Değerlerin temellendirilmesi vicdanın değil etiğin işidir.

Ahlaki gelişim kuramları

• Piaget: ahlaki yargı bilişsel gelişimle ilerler. Heteronom evrede kurallar büyüklerce konmuş, değişmez sayılır; davranış sonucuna göre yargılanır.
• Otonom evrede kuralların insanların anlaşmasıyla oluştuğu ve değişebileceği kavranır.
• Kohlberg üç düzey, altı aşama önerir: gelenek öncesi (ceza, itaat), geleneksel (kanun ve düzen), gelenek sonrası (evrensel ilke, vicdan).
• Kanun ve Düzen Eğilimi geleneksel düzeydedir; kurallara cezadan korkmadan, düzen sürsün diye uyulur.
• Adil Topluluk Okulları: kurallar öğrencilerle birlikte belirlenir, gelişim yaşayan topluluk içinde olur.

Öğrenme yaklaşımları

• Davranışçılık öğrenmeyi gözlenebilir davranış değişimi, tekrar ve pekiştireçle açıklar; öğrenmeyi fizyolojik saymak beyin temelli öğrenmeye aittir.
• Skinner edimsel koşullanmanın kurucusudur; davranışın sonucu belirleyicidir. Uyarıcı neden, tepki sonuç anlayışı klasik koşullanmaya özgüdür.
• Bandura'nın Sosyal Öğrenme Kuramı: öğrenme gözlem ve model almayla olur, pekiştireç yalnızca güdüler.
• Bilişsel yaklaşım yeni bilgiyi eskinin üzerine kurar ve içsel pekiştireçleri önemser.

Değer eğitimi yaklaşımları ve rol modeller

• Telkin (karakter eğitimi) en eski yaklaşımdır: öğüt, hikâye, örnek davranışla değer aktarılır.
• Değer açıklama, öğrencinin kendi değerlerinin farkına varıp özgürce seçmesini hedefler; öğretmen yargılamaz.
• Değer analizi kanıta dayalı, mantıksal ve bilimsel yaklaşımı amaçlar.
• Örtük program: değerler öğretmen tutumu, okul kültürü ve kurallar yoluyla dolaylı kazandırılır.
• Okuldaki değer eğitimi siyasi yönlendirme yapmaz; empati, sorumluluk ve eleştirel düşünmeyi geliştirir.
• Öğretmen eşit ve adil davranarak örnek olur; yalnızca bilgi aktaran biri değildir.

Aile, çocuk ve sorumluluk

• İlk üç yaşta güvenli bağ ruhsal gelişimin temelidir; eksikliği güven kaybı, öfke ve suçluluk doğurabilir.
• Sorumluluk bilinci ailede yaşa uygun görevler verilerek kazandırılır; çocuğun işini yapmak bağımlı kılar.
• Aile eğitimin vazgeçilmez destekleyicisidir; etkili değer eğitimi uygun ortam, ilgili aile ve olumlu modeller ister.
• Sosyal medyanın bilinçsiz kullanımı kaygı, bağımlılık, zaman ve dikkat kaybı yaratır.

Erdemler ve davranış ilkeleri

• Adalet hakkı sahibine vermek, ölçülülük ve arzuları dengede tutmaktır; kayırmacılık adaleti zedeler.
• Adalet ahlakı aile, okul, birey ve toplumun ortak sorumluluğudur.
• İhsan karşılıksız, gösterişsiz iyiliktir; çıkar umarak yapılan iyilik ihsanla bağdaşmaz.
• Empati kişinin kendini karşısındakinin yerine koyarak anlamasıdır; altın kural bunu yansıtır.
• Erdem 'orta'yı temsil eder, aşırılık karşıtıdır. Saygı içtenlik ister, yapmacıklık saygıya aykırıdır.
• Sorumluluk ahlakı, davranışın sonuçlarını düşünerek görevleri yerine getirmektir.

Değer

Bir şeyin önemini ve davranışların yararlı ya da yararsız oluşunu belirleyen ölçüt.

Etik

Ahlaki ilkeleri felsefi yöntemle sorgulayıp temellendiren disiplin; töre bilimi de denir.

Ahlak

Bir topluluğun ya da kişinin benimsediği davranış ölçütleri ve değerler bütünü.

Vicdan

İyiyi kötüden ayıran, niyet ve davranışı içten yargılayan doğuştan ahlaki duygu.

Heteronom ahlak

Piaget'ye göre kuralları dışarıdan konmuş ve değişmez sayan, sonuca bakarak yargılayan dönem.

Kanun ve Düzen Eğilimi

Kohlberg'de kuralların toplumsal düzen için gerekli görüldüğü geleneksel düzey aşaması.

Edimsel koşullanma

Davranışın ardından gelen sonuçla öğrenmeyi açıklayan Skinner kuramı.

Sosyal öğrenme

Bandura'ya göre başkalarını gözleyip model alarak öğrenme.

Örtük program

Değerlerin yazılı olmadan okul kültürü ve öğretmen davranışıyla aktarılması.

Araç değer

Başka değerlere ya da amaçlara ulaşmak için kullanılan değer.

Empati

Benliği yitirmeden karşıdakinin duygu ve düşüncesini doğru anlama becerisi.

İhsan

Karşılık beklemeden, gösterişsiz iyilik yapma.

• Fıtri ahlak doğuştandır; kazanılmış ahlak sonradan öğrenilir ve davranış bu gruba girer.
• Etik felsefi sorgulama, ahlak ise uygulanan kurallar bütünüdür; karıştırılmamalıdır.
• Skinner ve edimsel koşullanma pekiştireç temellidir; Bandura gözlem ve model almadır.
• Değer açıklama öğrencinin kendi değerini fark etmesidir; değer analizi bilimsel ve mantıksal incelemedir.
• Empati anlamadır, sempati ise karşıdakiyle aynı duyguyu paylaşıp taraf olmaktır.