AUZEF Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Safeviler Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, İlhanlı sonrası boşlukta Doğu Anadolu, Azerbaycan ve İran çevresinde yükselen Akkoyunlu ve Karakoyunlu Türkmen devletlerini, bunların Timurlu ve Osmanlı ile ilişkilerini ve ardından Şah İsmail ile kurulan Safevi Devleti'nin Osmanlı, Özbek ve diğer güçlerle mücadelesini işler.

Ortaya çıkış zemini ve yaşam biçimi

• Hülagü'nün kurduğu, merkezi Tebriz olan İlhanlılar bölgede egemendi; 1335'teki dağılmanın bıraktığı boşlukta iki Türkmen konfederasyonu güçlendi.
• Temel yaşam biçimi pastoral göçebeliktir: sürüler mevsime göre yaylaya ve kışlağa taşınır.
• Büyük Selçuklu Devleti, Tuğrul ve Çağrı beyler önderliğinde göçebelikten yerleşik düzene geçişin tipik örneği sayılır.

Akkoyunluların kuruluşu ve iç çekişmeler

• Bilinen ilk Akkoyunlu beyi Tur Ali Bey, Trabzon Rum İmparatorluğu'na akınlar yapmıştır.
• Oğlu Kutlu Bey, barış için imparator III. Alexios'un kız kardeşi Maria ile evlendirilmiştir.
• Kutlu Bey'in ölümünden sonra oğulları Ahmed ile Kara Yülük Osman arasında liderlik mücadelesi çıkmıştır.
• Ahmed'in Timur korkusuyla yerini bırakması Kadı Burhaneddin'i kızdırmış, Kadı Burhaneddin de Kara Yülük Osman'a yaklaşmıştır.
• 1389'da Karakoyunlu Kara Mehmed, Erzincan Emiri Mutahharten ile birleşerek Akkoyunluları yenmiş; Osman Bey ve kardeşleri Sivas'a, Kadı Burhaneddin'e sığınmıştır.

Karakoyunlular ve Timurlu etkisi

• Kara Yusuf, Karakoyunluları Celayirli ve Timurlu gölgesinden çıkarıp Tebriz merkezli devlete dönüştürmüştür.
• Kara Yülük Osman Bey ise Akkoyunlu birliğini Diyarbekir merkezli bağımsız devlet haline getirmiştir.
• Şahruh, 1435'te Kara İskender'i yenmiş, Azerbaycan yönetimini itaatkâr kardeşi Cihan Şah'a vermiştir.
• Cihan Şah, 1440'tan itibaren Gürcistan'a seferler düzenlemiş, bunlar cihat sayıldığı için meşruiyetini güçlendirmiştir.
• Hurufiyye hareketi Timur ve Şahruh devrinde baskı görmüş; 1427'de Şahruh'a suikast girişimi, 1441'de Cihan Şah'ın cezalandırması ve 1444 Edirne ayaklanması bu hareketle ilişkilidir.

Uzun Hasan dönemi

• Kara Yülük Osman'ın ölümünden sonra çıkan taht kavgasında Uzun Hasan, 1457'de ağabeyi Cihangir'i yenip devleti birleştirmiştir.
• 1467'de gece baskınıyla Cihan Şah'ı öldürmüş ve Karakoyunlu Devleti'ne fiilen son vermiştir.
• Karamanlılar gibi beylikleri destekleyen Uzun Hasan ile Fatih Sultan Mehmed arasındaki rekabet, 11 Ağustos 1473'te Tercan Ovası'ndaki Otlukbeli Muharebesi'ne yol açmış, zafer Osmanlıların olmuştur.
• Hasan Padişah Kanunları, Osmanlı egemenliğinden sonra da bazı bölgelerde uygulanmaya devam etmiştir.
• Devvânî, Uzun Hasan'ın isteğiyle Farsça Ahlâk-ı Celâlî'yi yazmış, dönem ilim ve kültürde de parlamıştır.

Şah İsmail ve Safevi Devleti'nin yükselişi

• Çocuk yaşta Kızılbaş şeyhi olan İsmail, Akkoyunlu Rüstem Bey'in takibinden kaçarak Lahican'da yaklaşık yedi yıl saklanmıştır.
• Orada Arapça ve Farsça öğrenmiş, Şii âlim Şemseddin Lahici'den eğitim almıştır.
• 1507'de Dulkadıroğlu Alaüddevle'ye karşı bizzat sefere çıkmış; sonunda Diyarbekir ve çevresi Safevilerin eline geçmiştir.
• 1510'da Merv yakınında sahte geri çekilme taktiğiyle Şeybanî Han'ı yenmiş, Horasan Safevilere geçmiştir.
• Venedik, Memlük ve Osmanlı ticaretini zayıflatmak amacıyla Şah İsmail ile iş birliğine yönelmiştir.

Osmanlı–Safevi ilişkileri

• II. Bayezid Safevilere karşı temkinli ve savunmacı davranmış; Kızılbaşları sürmüş, sınırları güçlendirmiş, geçiş taleplerini reddetmiştir.
• Şah İsmail üzerine sefer yapıp Çaldıran'ı gerçekleştiren, oğlu Yavuz Sultan Selim'dir.
• 1511'deki Şahkulu isyanını bastırmak için Hadım Ali Paşa ile Şehzade Ahmed görevlendirilmiş; Ahmed geri çekilmiş, Ali Paşa ölmüştür.
• Bu başarısızlık, Şehzade Selim'in babasına karşı harekete geçmesine gerekçe olmuştur.

Geç Safevi dönemi

• Şah Tahmasb'ın yönetimi eline almasıyla kurçibaşı makamının önemi artmıştır.
• Şah Süleyman'ın yeniden cülus töreni önerisini Mirza Mukim ortaya atmıştır.
• Hüseyin Kulu Han, Şirvan'daki Lezgilere karşı görevlendirilen ve Hüseyin Mirza devrinde Kartli'yi yöneten validir.

İlhanlılar

Hülagü'nün kurduğu, merkezi Tebriz olan Moğol hanlığı; dağılması Türkmen devletlerinin önünü açmıştır.

Pastoral göçebelik

Geçimin hayvancılığa dayandığı, yaylak ve kışlak arasında yer değiştirilen yaşam biçimidir.

Konfederasyon

Akkoyunlu ve Karakoyunlu'nun başlangıçtaki aşiret birliği biçimidir.

Hurufiyye

Fazlullah-ı Hurufi'nin kurduğu, batıni nitelikli ve baskı gören dinî hareket.

Otlukbeli Muharebesi

1473'te Uzun Hasan'ın Osmanlıya yenildiği savaş.

Hasan Padişah Kanunları

Uzun Hasan döneminde hazırlanan kanunnameler; Osmanlı döneminde de bir süre uygulandı.

Ahlâk-ı Celâlî

Devvânî'nin Uzun Hasan için yazdığı Farsça ahlak ve siyaset kitabı.

Kızılbaş

Safevi tarikatının Şii inançlı Türkmen taraftarlarıdır.

Şahkulu isyanı

1511'de Antalya (Teke) çevresinde çıkan Safevi yanlısı isyandır.

Kurçibaşı

Şah Tahmasb'ın yönetimiyle önemi artan askerî makam.

• Karakoyunlu ve Akkoyunlu liderlerinin sırasına dikkat: Kara Yülük Osman Akkoyunlu, Kara Yusuf Karakoyunludur.
• Çaldıran'a giden sefer II. Bayezid'e değil, oğlu Yavuz Selim'e aittir; Bayezid savunmacı davrandı.
• Cihan Şah'ı Uzun Hasan öldürmüştür; Cihan Şah'ı Azerbaycan'a getiren ise Şahruh'tur.
• Şahkulu isyanında başarısız olan şehzade Ahmed'dir; Selim'in babasına karşı harekete geçmesi bununla ilişkilidir.
• Otlukbeli (Osmanlı) ile Merv (Şeybanî Han) savaşlarını rakipleriyle eşleştirerek ezberle.