AUZEF Altınordu Tarihi Çıkmış Sorular

Altın Orda (Cuçi Ulusu) Devleti'nin kuruluşu, hanları, Rus knezliklerine ve ticarete yönelik politikaları, komşularıyla ilişkileri, çöküşü ve tarihini aydınlatan kaynaklar ele alınır. Ayrıca Cengiz Han dönemi öncesi ve Gök Orda ile Kazak hanlığına ilişkin temel bilgiler de verilir.

Moğol kökeni ve kuruluş

• Cengiz Han'ın doğum adı Temuçin'dir; 1206 kurultayında kabileleri birleştirince Cengiz Han unvanını almıştır.
• Cuçi, Cengiz Han'ın en büyük oğludur; devlet onun soyundan geldiği için Cuçi Ulusu da denir.
• Cuçi'nin oğulları arasında yaşça en büyük Orda'dır; devletin doğu kanadını yönetmiştir, devleti asıl kuran ise Batu Han'dır.
• Kereit hükümdarı Tuğrul (Ong Han) ile ilişkiler sorulduğunda 'Tuğrul Cengiz'in amcasıdır' ifadesi yanlıştır.
• Cuçi Ulusu Batı Sibirya, İdil-Ural, Kıpçak Bozkırı, Kırım ve Kafkasya'nın kuzeyini kapsıyordu; Güney Çin Yuan Hanedanı'na aittir.

Kalka Savaşı ve Kıpçaklar

• 1223'te Cebe ve Subutay komutasındaki Moğol ordusu Kafkasya'yı aşıp Deşt-i Kıpçak'a girdi.
• Kıpçaklar (Kumanlar) Rus knezlerinden yardım istedi.
• Birleşik Kıpçak-Rus güçleri Kalka Nehri kıyısında Moğollara yenildi.

İlk dönem ve yükseliş hanları

• Batu, Sartak, Ulakçi ve Berke kuruluş döneminin hanlarıdır.
• Mengü Timur Han devleti Büyük Kağanlık'tan fiilen bağımsız kıldı ve kendi adına para bastırdı.
• Mengü Timur, İlhanlılara karşı Ögedey ulusundan Kaydu ile ittifak yaptı ve 1270'te Bizans'a yürüdü.
• Rostov ve Novgorod'a ayrıcalık tanıyarak Baltık ile doğu Rus toprakları arasındaki ticareti canlandırmak istedi.
• Tuda Mengü Han sofi mizaçlıydı; devlet işlerine ilgisizliği, Nogay gibi emirlere yönetimi bırakması ve akıl sağlığı iddiaları nedeniyle tahttan indirildi.

Tokta ve Özbek Han dönemi: ticaret politikası

• Tokta Han 1308'de Kırım'ın güneyindeki Ceneviz kolonilerine saldırdı; neden Cenevizlilerin İlhanlılarla işbirliğiydi.
• Özbek Han 1313'te Cenevizlilere Kefe'de yerleşme ve ticaret yarlığı verdi.
• 1320'de Venedikli tüccarlara Kırım'da ticaret ve yerleşim izni tanıdı.
• Amaç Karadeniz'in kuzeyindeki ticareti canlandırmak ve tamga denen ticaret vergisi gelirlerini artırmaktı.
• İbn Battûta 1330'lu yıllarda Özbek Han'ın sarayında bulundu; hanın eşleri ve devlet düzeni hakkında bilgi verdi.

Bulkak karışıklığı ve Kulikova

• Canibek Han (1342-1357) devleti güçlü bir noktaya taşıdı; Bulkak dönemi öncesinde hüküm sürdü.
• Berdibek'in ölümünden (1357) sonra yaklaşık yirmi yıl süren Bulkak (II. Fetret) boyunca Hızır, Kildibek, Murad, Abdullah gibi hanlar kısa süre tahtta kaldı.
• 1380'de Mamay Mirza, Litvanya Büyük Dükü Yagoylo ile anlaşmıştı; Yagoylo'nun ordusu yetişmedi.
• Mamay, Kulikova Meydan Muharebesi'nde Dmitri Donskoy karşısında yenildi.
• Toktamış Han (1380-1395) geç dönem hanıdır; Timur'la savaşmış, çöküşe zemin hazırlamıştır.

Rus knezlikleri, Ulu Orda ve çöküş

• Altın Orda Rus knezliklerini doğrudan yönetmedi, haraç toplayarak üstünlük kurdu.
• Moskova Knezi III. İvan, Ulu Orda hükümdarı Ahmed Han'ın vergi talebini reddetti.
• Bu olay 1480 Ugra Nehri Bekleyişi ile sonuçlandı ve Moskova'nın bağımlılığı fiilen bitti.
• Ulu Orda (Taht İli) 1502'de Kırım Hanı Mengli Giray tarafından ortadan kaldırıldı.

Gök Orda ve Kazak hanlığı

• Gök Orda Hanlığı Doğu Deşt-i Kıpçak bölgesinde egemendi.
• Gök Orda hanlarının sırası: Orda, Konkıran, Konçi, Kubluk, Sası Buka.
• Burındık Han (1480-1511), Kerey Han'ın ardından geçti.
• Burındık, Otrar, Yesi, Arkuk, Sıgnak, Savran, Suzak gibi Sırderya şehirleri için Muhammed Şıbanî Han'a karşı uzun süre savaştı.

Kaynaklar

• Farsça eserler: Cüveyni'nin Tarih-i Cihan Guşa'sı, Cüzcani'nin Tabakat-ı Nasırî'si, Reşidüddin'in Cami'ü't-Tevarih'i, Hamdullah Müstevfi'nin Tarih-i Güzide'si.
• El-Ömerî Memlük çevresinden olup ansiklopedik eseri Mesâlikü'l-ebsâr'ı Arapça yazmıştır.
• İbn Battûta seyahatnamesiyle önemli bir Arap kaynağıdır.
• Amerikan kaynakları bu dönem için mümkün değildir; Amerika 1492 öncesinde Avrupalılarca keşfedilmemişti.

Cuçi Ulusu

Altın Orda Devleti'nin, Cengiz Han'ın en büyük oğlu Cuçi'nin soyundan geldiği için kullanılan diğer adı.

Deşt-i Kıpçak

Kıpçakların yaşadığı geniş bozkır bölgesi; Altın Orda ve Gök Orda'nın egemenlik alanı.

Haraç

Rus knezliklerinin Altın Orda'ya bağlılığının simgesi olarak ödediği düzenli vergi.

Tamga

Altın Orda'nın başlıca gelirlerinden olan ticaret vergisi.

Yarlık

Hanın verdiği ferman; Özbek Han'ın Ceneviz ve Venedikli tüccarlara ticaret hakkı tanıması buna örnektir.

Knez

Rus prensliklerinin başındaki yönetici.

Bulkak (II. Fetret)

1357'den sonra yaklaşık yirmi yıl süren, hanların kısa sürelerle birbirinin yerine geçtiği karışıklık dönemi.

Ulu Orda (Taht İli)

Altın Orda'nın ana mirasçısı sayılan devlet; 1502'de Mengli Giray tarafından yıkıldı.

Gök Orda

Doğu Deşt-i Kıpçak'ta egemen olan hanedan.

Ugra Nehri Bekleyişi

1480'de III. İvan ile Ahmed Han arasında yaşanan, Moskova'nın bağımlılığını fiilen bitiren olay.

• Orda (en büyük oğul, doğu kanadı) ile Batu (devletin asıl kurucusu) karıştırılmamalıdır.
• Farsça yazan tarihçiler (Cüveyni, Cüzcani, Reşidüddin, Hamdullah Müstevfi) ile Arapça yazan El-Ömerî ayrı tutulmalıdır.
• Kuruluş hanlarıyla (Batu, Sartak, Ulakçi, Berke) geç dönem hanları (Toktamış) ve Bulkak hanları ayırt edilmelidir.
• Gök Orda han sıralaması Orda, Konkıran, Konçi, Kubluk, Sası Buka şeklindedir.
• Tarih sorularında Ahmed Han'a karşı III. İvan, Ulu Orda'yı yıkan Mengli Giray ve 1502 tarihi birlikte hatırlanmalıdır.