AUZEF Çalışma Sosyolojisi Çıkmış Sorular

Çalışma Sosyolojisi, sanayileşmeyle birlikte değişen üretim biçimlerini, çalışma ilişkilerini, yabancılaşmayı ve esnek çalışma düzenlerini sosyolojik kuramlar üzerinden inceler. Tarım toplumundan sanayi ötesi topluma uzanan dönüşüm ve bu dönüşümün işçi, aile ve cinsiyet boyutu temel konudur.

Sosyolojinin doğuşu ve toplumsal dönüşüm

• Sosyoloji, Sanayi Devrimi ve Fransız Devrimi'nin sarstığı Avrupa'da ortaya çıkmıştır.
• Reformlar kilisenin otoritesini sarsmış, Rönesans ve Aydınlanma dönemi din, mülkiyet, krallık gibi kurumları akıl süzgecinden geçirmiştir.
• Comte toplumu bilimsel yöntemle incelemeyi savunmuş; aşamalar sırasıyla teolojik, metafizik ve pozitivist olarak sıralanır.
• Spencer toplumları militan ve endüstriyel olarak ikiye ayırır.
• Toplum sırasıyla tarım, sanayi ve sanayi ötesi aşamalardan geçer.
• Sanayi Devrimi önce dokumacılıkta başlamış, işçi sınıfını doğurmuş ve kentleşmeyi hızlandırmıştır.

Klasik düşünürler ve dayanışma

• Durkheim'a göre dayanışma yok olmamış, biçim değiştirmiştir; eseri Toplumda İş Bölümü'dür.
• Tarım toplumlarında benzerliğe dayalı mekanik, sanayi toplumunda iş bölümüne dayalı organik dayanışma görülür.
• Marx toplumsal tarihi sınıf çatışması olarak görür; işçinin yarattığı artı-değere kapitalist el koyar.
• Weber'e göre meşru otorite geleneksel, karizmatik ve rasyonel türlerden oluşur.
• Marxist yaklaşım sanayi toplumu yerine kapitalist toplum kavramını kullanır.

Yabancılaşma

• Marx yabancılaşmayı üretim araçlarının özel mülkiyetine bağlar; kapitalizmde en yüksek düzeye çıktığını düşünür.
• Marx'ın dört boyutu: ürüne, üretim faaliyetine, tür varlığına ve diğer insanlara yabancılaşmadır.
• Blauner'in dört boyutu: güçsüzlük, anlamsızlık, tecrit olma ve kendine yabancılaşma.
• Yabancılaşma modern toplumda da sürer; teknoloji, iş bölümü ve bürokrasi onu besler.
• Paternalizmde işveren kendini baba, işçiyi çocuk görerek bağlılığı artırmaya çalışır.

Üretim düzenleri: lonca'dan post-Fordizme

• Loncalar Orta Çağ'da zanaatkâr ve tüccarların kurduğu meslek örgütleridir.
• Eve iş verme (putting-out) sisteminde tüccar hammaddeyi evlere dağıtır; sistem fabrikadan öncedir.
• Taylorizm işi küçük parçalara bölüp zaman ölçümüyle denetler; planlama yönetimde toplanır.
• Fordizm montaj bandına, kitle üretimine ve standartlaşmaya dayanır; vasıfsız emeği öne çıkarır.
• Post-Fordizm 1970'lerden sonra esnek uzmanlaşma, küçük seri üretim ve esnek istihdama dayanır.
• Yalın üretim tam zamanında anlayışıyla stoku en aza indirir; Japon tehdidi bu rekabeti anlatır.

Sanayi ötesi toplum ve teknoloji

• Bell sanayi ötesi toplum kavramını önermiştir; ekonomi hizmet temelli olur, işgücü hizmet sektörüne akar.
• Toffler Üçüncü Dalga kavramıyla tarım ve sanayi devrimlerinden sonraki bilgi çağını anlatır.
• Gorz geleneksel işçinin çözülmesinden doğan kitleyi işçi olmayan sınıfsız yeni proletarya diye adlandırır.
• Teknolojik determinizm teknolojiyi toplumu biçimlendiren bağımsız güç sayar.
• Transistör mikro elektroniğin, mikro işlemci de bilgisayarın küçülmesinin başlangıcıdır.
• Duchin'in iyimser yaklaşımı teknolojinin çalışma koşullarını iyileştirebileceğini savunur.

Esnek çalışma ve küreselleşme

• Sayısal esneklik, işgücü miktarının talebe göre ayarlanmasıdır.
• İş paylaşımında tam zamanlı bir işin yükü birden çok çalışana bölünür.
• Yoğunlaştırılmış iş haftasında gün sayısı azalır, günlük süre uzar.
• Tele çalışma esneklik sağlar ama çalışma sürelerinin aşılması riskini taşır.
• ABD'de esnek çalışma standart olmayan istihdam diye anılır.
• Küreselleşme güvencesiz çalışmayı yaygınlaştırmış, ücret ve işçi hakları üzerinde baskı yaratmıştır.

Aile, kadın ve refah devleti

• Sanayileşmeyle geniş aile çözülmüş, çekirdek aile yaygınlaşmıştır.
• Sonraki dönemde iki gelirli aile modeli öne çıkmıştır.
• Kadın çalışmasında ev içi emeğin görünmezliği, cam tavan, ücret eşitsizliği ve çifte yük tartışılır.
• Beveridge Raporu (1942) modern refah devletinin temelini oluşturur.
• Esping-Andersen refah rejimlerini liberal, muhafazakâr ve sosyal demokrat olarak üçe ayırır.

Tabakalandırma

Gelir, güç ve prestij gibi olanakların kalıcı biçimde eşitsiz dağılması ve toplumun katmanlara ayrılması.

Paternalizm

İşverenin kendini koruyucu ve otoriter baba, işçileri çocuk gibi görmesi.

Mekanik dayanışma

Ortak inanç ve benzer statülere dayanan, geleneksel toplumlara özgü dayanışma.

Organik dayanışma

İş bölümü sayesinde karşılıklı bağımlılığa dayanan, sanayi toplumuna özgü dayanışma.

Taylorizm

İşi parçalara ayırıp zaman etütleriyle denetleyen bilimsel yönetim anlayışı.

Fordizm

Montaj bandı ve standart kitle üretimine dayanan üretim ve birikim rejimi.

Post-Fordizm

Fordizmin krizinden doğan; esnek uzmanlaşma ve esnek istihdama dayalı rejim.

Teknolojik determinizm

Teknolojinin toplumsal yapıyı dışarıdan belirlediğini varsayan yaklaşım.

Karoshi

Japonya'da aşırı çalışmaya bağlı ölümü anlatan sözcük.

Sayısal esneklik

Çalışan sayısını talep dalgalanmalarına göre kolayca ayarlayabilme.

Yoğunlaştırılmış iş haftası

Haftalık süreyi koruyup çalışılan gün sayısını azaltan çalışma düzeni.

Emek süreci teorisi

Makinenin emeği vasıfsızlaştırıp değiştirilebilir kıldığı görüşünü içeren yaklaşım.

• Marx ile Blauner'in yabancılaşma boyutları karıştırılmasın; robotlara yabancılaşma ve vasıfsızlaşma bu listelerde yoktur.
• Mekanik dayanışma tarım toplumuna, organik dayanışma iş bölümüne dayalı sanayi toplumuna aittir.
• Taylorizm işin parçalanması ve yönetimin planlamasıyla, Fordizm montaj bandı ve kitle üretimiyle ilişkilidir.
• Olumsuz kökte (olmaz, değildir, yanlıştır) sorularda şıklar tek tek elenmeli; stok yüksekliği, bireysel çalışma gibi seçenekler genelde yanlıştır.
• Comte'un üç aşaması sıralamasıyla birlikte öğrenilmeli: teolojik, metafizik, pozitivist.