AUZEF Coğrafya:geçmiş Kavramlar-Coğrafyacılar Çıkmış Sorular

Ders, coğrafya biliminin İlk Çağ'dan günümüze gelişimini, İslam dünyası ve Avrupa'daki katkıları, keşifleri, haritacılığı, modern coğrafyanın kurucularını, felsefi paradigmaları, teknolojik dönüşümü ve Türkiye'de coğrafyanın kurumsallaşmasını anlatır.

İlk Çağ ve Orta Çağ'da bilim

• Bilimsel düşünce, olayların tanrılarla değil gözlem ve akılla açıklanmasıyla gelişmiştir; Eski Yunan'da mitolojiden uzaklaşmak gerçekçiliği artıracaktı.
• Anaksimandros, yeryüzünün boşlukta asılı durduğunu ve evrenin sonsuz olduğunu savunmuştur.
• Eski Mısır astronomi ve matematikte ilerlemiş, Hint ve Çin'de bilim büyük ölçüde din adamlarınca yürütülmüştür.
• Avrupa Orta Çağ'da skolastik düşünceyle durgunlaşmış, bilimsel birikimi İslam medeniyeti geliştirmiştir.
• Endülüs Emevi Devleti, Avrupa'da bilimin yeniden canlanmasına katkı vermiştir; gerilemenin nedeni sayılmaz.

İslam bilginleri ve haritacılık

• Harezmî cebrin kurucularındandır; meridyen yayı hesaplamış, Yerin Biçimi Üzerine adlı eseri yazmıştır.
• İdrisî, 70 paftalık dünya haritası ve Nüzhetü'l-Müştâk adlı eseriyle tanınır.
• Uluğbey, Semerkant rasathanesinde 48 takımyıldızın konumlarını gösteren Zic-i Uluğ Bey kataloğunu hazırlamıştır.
• İslam coğrafyacıları Anadolu'ya Bilad-i Rûm demiştir.
• Haritacılık tarihinin önemli isimleri: Ptolemaios, Piri Reis, Mercator, İstahri; Pattison haritacı değildir.

Coğrafi keşifler ve kâşifler

• Martin Behaim, 1492'de bilinen en eski yer küresini (Erdapfel) yapmıştır.
• Vasco de Gama'nın Hindistan'a ulaşması bölgedeki sömürgeciliğin başlangıcı olmuştur.
• John Davis Falkland Adaları'nı gören ilk Avrupalı sayılır; John Cabot iddiası İngiliz Kanada hak iddiasının dayanağıdır.
• Falkland ve Kanada üzerindeki hak iddiaları keşiflerden doğan, hâlâ tam çözülmemiş sorunlardandır.
• Magellan'ın yolculuğu Magellan Bulutsuları'nın bilinmesini sağlamıştır.
• Mercator'un 1569 haritası silindirik projeksiyonla denizcilere rota çizme kolaylığı getirmiştir; kutuplara yaklaştıkça alan büyür, İzlanda en çok bozulur.

Modern coğrafyanın oluşumu

• Varenius ilk eseri Descriptio Regni Japoniae, en ünlü eseri Geographia Generalis'tir; genel ve özel coğrafya ayrımıyla sistematik coğrafyanın temelini atmıştır.
• Humboldt (Alman) nedensellik, karşılaştırma, gezi-gözlem ile izoterm, profil ve kesit tekniklerini getirmiştir.
• Ritter, Kant ve Humboldt Alman ekolündendir; Vidal de la Blache ve Soulavie Fransız, Marsh Amerikalıdır.
• Marsh, Man and Nature'da orman tahribi ile erozyon-taşkın arasında sebep-sonuç ilişkisi kurmuş ve antropojenik çevresel degradasyonu tanımlamıştır.
• Fransız İhtilali, Fransa'nın bilimde Almanya'ya yaklaşmasının zeminini hazırlamıştır.
• Société de Géographie, 1821'de Paris'te kurulan en eski coğrafya kurumudur; ilk başkan Laplace'tır.

Paradigmalar ve coğrafya gelenekleri

• Çevreci determinizm insanı edilgen görür, Darwinist düşünceden etkilenmiştir ve sömürgeciliği haklı göstermeye dayanak olmuştur.
• Ampirizm bilgiyi duyusal deneyime, pozitivizm yalnız deney ve gözleme dayandırır.
• Fenomenoloji nesnenin özü yerine insan bilincindeki yansımasına odaklanır.
• Pattison'ın 1964 makalesi dört geleneği belirginleştirmiştir: alan çalışmaları, yer sistemleri, insan-mekân ilişkileri, mekânsal analiz.
• Antropoloji yer sistemleri geleneğine ait değildir.
• Gilbert, Ay kraterlerinin çarpma kaynaklı oluşumunu açıklamıştır; Halley alize ve muson üzerine çalışmıştır.

Sayısal devrim, CBS ve uzay çağı

• 1950-60'larda istatistik, matematiksel model ve bilgisayar kullanımı Sayısal Devrim'i doğurmuş, Garrison öncülerindendir; coğrafyanın bilimler arasındaki yerini en çok bu pekiştirmiştir.
• John Snow 1854 Londra kolerasında ölümleri haritalayıp suyun kaynak olduğunu göstermiş, ilk CBS örneğini vermiştir.
• CBS'deki ilerleme önce pozitivizmin kapsamını genişletmiştir.
• 1957'de SSCB Sputnik'i fırlatmış, uydu radyo dalgalarıyla iletişim kurmuştur; ENIAC Sputnik'ten öncedir.
• GPS projesi 1973'te başlamış, ilk uydu 1974'te gönderilmiştir.
• Hava fotoğrafları uzaktan algılama kaynağıdır; klasik dönemde tapu tahrir defterleri kullanılmıştır, uydu görüntüleri kullanılmamıştır.

Türkiye'de coğrafya

• Fatih Sultan Mehmed'in çeviri ve harita çalışmaları bilime değer verdiğini gösterir.
• Tanzimat sonrası Osmanlı coğrafyası yabancı araştırmacılara resmen açılmıştır.
• 1915'te modern Darülfünun'un kurulması klasik ve modern dönemi ayıran olay, modern yapılanmanın başlangıcıdır.
• Erich Obst Mondros sonrası ülkesine gönderilen Alman coğrafyacıdır; Herbert Louis Türk Coğrafya Kurumu'nun 33 kurucusundandır.
• Besim Darkot Türk coğrafyacılarındandır.
• Yeterli kadrosu olmayan üniversitelerde bölüm açılması 1941 sonrası kazanım değil eksikliktir; SSCB coğrafya kurumunu Türkiye'den önce kurmuştur.

Sayısal Devrim

Coğrafyada istatistik, matematiksel model ve bilgisayarların yaygın kullanıldığı 1950-60'lar dönemi.

Çevreci determinizm

İnsan faaliyetlerinin doğal koşullarca belirlendiğini savunan, insanı edilgen gören yaklaşım.

Pozitivizm

Comte'un öne sürdüğü, yalnız deney ve gözlemi bilgi kaynağı sayan, metafiziği reddeden görüş.

Ampirizm

Bilginin kaynağını sonradan kazanılan duyusal deneyim olarak gören görüş.

Fenomenoloji

Nesnenin özü yerine onun insan bilincindeki yansımasına odaklanan görüş.

CBS

Konuma bağlı verilerin harita üzerinde çözümlenip karar almada kullanıldığı sistem; ilk örneği Snow'un kolera haritasıdır.

Silindirik projeksiyon

Mercator haritasında kullanılan, alçak enlemlerde daha doğru sonuç veren yöntem.

Antropojenik çevresel degradasyon

İnsan etkinliğinin çevreyi bozması; Marsh tanımlamıştır.

Bilad-i Rûm

Orta Çağ'da İslam coğrafyacılarının Anadolu için kullandığı ad.

Erdapfel

Behaim'in 1492'de yaptığı, bilinen en eski yer küresi.

• Humboldt ve Ritter için modern coğrafyanın kurucusu denir; Varenius ve Mercator için denmez.
• Pattison haritacı değil, dört gelenek makalesinin yazarıdır; haritacı sorularında şık dışıdır.
• Soulavie (Fransız) ve Marsh (Amerikalı) çifti, Alman ekolüne ait olmayan ikilidir.
• Uluğbey ve İdrisî'yi karıştırma: 48 takımyıldız kataloğu Uluğbey'in, 70 paftalık harita İdrisî'nin.
• Sputnik ve uydu öncesi olanlar (ENIAC, küresel dünya modeli) yeni çağın kazanımı sayılmaz.